İSKELET KAS SİSTEMİ YARALANMALARI

(BURKULMA – ÇIKIK – KIRIK)

 

 

İlkyardımın giriş bölümüne şöyle kısa bir göz atalım mı?

Hatırlarsanız vücudumuzu bir apartmana benzetmiştik.

Bu apartmanın temel üzerinde dik durmasın sağlayan şeyler nelerdir? Çelik ve çimentodan oluşan kolon ve kirişlerdir. Depreme karşı binaların dayanıklı olması için kolonların kesinlikle zarar görmemesi gerektiği uyarısı yapılır. Çünkü herhangi bir kolon ya da kiriş kesilir ya da zarar görürse binanın desteği azalacağı için şiddetli bir sarsıntıda kolayca yıkılacaktır.

Vücudumuzun dik durmasını sağlayan yapı iskeletimizdir, yani birbirine bağlanmış kemikler ve kaslardır. Kemiklerden herhangi biri kırıldığında ya da eklemler yerinden oynadığında aynen apartmanda olduğu gibi vücudumuzda destek noktası bozulacağı için hareket yeteneğini kaybeder.

Üst bacağınızda kırık olursa bacağınızın üzerine kesinlikle basamazsınız yığılır kalırsınız.

O nedenle kemiklerimizin değerini bilelim ve onları koruyalım.

Kemikler ve onların hareketini sağlayan kaslarda bir sorun olduğunda, yani kırık, çıkık, burkulma oluştuğunda ne yapacağız?

Öncelikle aşağıdaki bilgileri okuyup, anlayıp, sağlamken birbirimizin üzerinde destekleme yöntemlerini uygulayıp, yaralanma anına hazırlıklı olacağız. 

iskelet

  

 

İSKELET (KEMİK – KAS) SİSTEMİNİ OLUŞTURAN YAPILAR:

- Kemikler

- Kaslar

- Kıkırdaklar

- Kirişler (Tendons)

- Bağlar (Ligaments)

 

KASLAR

Vücudun duruşunu düzenler ve hareketi sağlar. Üç çeşit kas vardır:

İSKELET KASLARI (ÇİZGİLİ KASLAR):

Vücudun kas yapısını oluştururlar. Kirişlerle eklemin üzerinden atlayarak diğer kemiğe bağlanır; kasıldıklarında kısalarak eklemi harekete geçirirler.  Biz istediğimiz şekilde hareket ettiririz(istemli çalışırlar).

 

DÜZ KASLAR:

Çizgileri yoktur, damar (boru/hortum) şeklindeki yapıların duvarlarında yer alırlar, istem dışı (isteğimiz dışında, kendi kendine, istemsiz) çalışırlar. Sindirim, boşaltım, solunum sistemi ile kan damarlarının iç yüzeyini kaplarlar. Gerilmeye(ruhen ve bedenen), ısıya tepki verirler.

 

DİYAFRAM KASI:

Çizgili kastır, iskelete tutunur, kısmen istemli çalışsa da genellikle istem dışı kaslar gibi hareket eder. Kısmen istemliye örnek: nefesimizi tutmaya çalışmak. Nefesimizi belirli süre tutabiliriz sonra bizim kontrolümüz kalkar ve beyin nefes alıp vermeyi sürdürür.

 

KALP KASI:

Sadece kalpte bulunur, istem dışı(otomatik/kendiliğinden) çalışırlar, çok sayıdaki kan damarları sayesinde çok iyi kanlanır; karmaşık (instrinsik) düzenleme ile çalışır. Düzenli kan akımına ve düzenli kan glikoz düzeyine gereksinim duyar.

kaslar

 

İSKELET

Kemikler ve eklemlerden oluşur;

- Vücudumuza şekil verir

- Yer çekimine karşı (dik) durmamızı sağlar

- Kaslar yardımıyla hareket etmemizi sağlar

- İç organlarımızı korur ve destekler

- Kas ve iç organlara tutunma yüzeyi sağlar

- Kan hücrelerimizi üretir

- Kalsiyum ve fosfor deposudur

 

KEMİKLER

206 adettir. Kan ve sinir desteği yönünden zengindir. Kendini yenileyerek iyileşir. Osteoporoz (kalsiyum kaybı) kemiği zayıflatabilir  

Üç grupta incelenir: Uzun, kısa ve yassı kemikler olmak üzere.

 

UZUN KEMİK:

Kol ve bacaklarda bulunan kemiklerdir. Yapısında kemik zarı, sıkı kemik dokusu, süngerimsi kemik doku, kemik kanalı, sarı ilik bulunur. Süngerimsi dokuda ise kırmızı kemik iliği bulunur. Boyları enlerinden uzun kemiklerdir. Pazı, ön kol, dirsek, uyluk, kaval, baldır ve parmak kemikleri uzun kemiklerdir.

 

KISA KEMİK:

Omurlar, el ve ayak bilek kemikleri kısa kemiklerdir.

 

YASSI KEMİK:

Kafatası, kalça, leğen, kaburga ve göğüs kemiği yassı kemiklerdir.

kemik

 

 

EKLEMLER

İki ya da daha fazla kemiğin birbirine bağlanmasıyla oluşan yapıya eklem denir.

Kapsül, ligament(eklem bağları; eklemdeki kemiği kemiğe bağlayan yapılardır), kas ve tendonlarla çevrelenmişlerdir. Eklemlerin hareket alanları sınırlıdır.

Bu sınırın zorlanarak aşılması halinde kemiklerde kırıklar ya da eklemlerde çıkmalar görülebilir.

Eklemler, kaslarla birlikte hareketi sağlar.

 

Üç çeşit eklem vardır:

kemik

OYNAMAZ EKLEM:

Kemiklerin birbirine sıkıca bağlandığı hareketsiz eklemlerdir. Kafatası kemikleri ile kuyruk omurları arasındaki eklemler

 

YARI OYNAR EKLEM:

Hareketi sınırlı olan eklemlerdir; omurlar arasındaki eklemler

 

OYNAR EKLEM:

Vücudun hareketini sağlayan eklemlerdir. Omuz eklemi, kalça eklemi, kol ve bacaklardaki eklemler

 

 

EKLEM KIKIRDAKLARI:

 

Eklemlerdeki kemik uçları kıkırdakla kaplıdır.

Özellikle hareketli eklemleri oluşturan kemiklerin birbirlerine bakan yüzlerinde yer alan düz yüzeydir. 

Eklem kapsülünün iç yüzeyi sinoviyal zar ile kaplıdır.

Bu zar Sinoviyal sıvı üreterek eklemlerin yağlanmasını, dolayısıyla aşınmamasını sağlar.

 

eklem

 

 

 

GÖĞÜS KAFESİ (TORAKS) 

Kalbi ve akciğerleri korur.

12 Çift kaburga kemiği(Kostalar) vardır.

Sırtta omurlara tutunurlar.

Kaburga kemikleri, kafes şeklinde yuvarlak oluştururlar; akciğeri, kalbi, soluk yolunu, yemek borusunu ve büyük damarları korurlar bu yapıya GÖĞÜS KAFESİ/TORAKS denir.

1 -10. kaburgalar ön tarafta bulunan göğüs kemiğine(sternuma) tutunurlar

 

11. ve 12. kaburgaların ön taraftaki uçları serbesttir (yüzen kaburgalar)

göğüs

Göğüs yaralanmaları için yumuşak doku yaralanmaları konusuna bakınız.

 

SIRT OMURLARI(TORASİK VERTEBRALAR)

 

omurga omurga

Omurga yaralanmaları için yumuşak doku yaralanmaları konusuna bakınız.

                       

 KOL VE BACAK KEMİKLERİ

kolkemik bacakkemik

   

 

 

 

KOL VE BACAK YARALANMALARI

KIRIKLAR

 

Kırık, kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır. Kırığa yol açan nedenler:

 

- Doğrudan gelen darbe

- Dolaylı darbe

- Dönme/kıvrılma etkisi

- Kemik hastalıkları (patolojik kırıklar): Osteoporoz, tümörler

düşme

AÇIK – KAPALI KIRIK

 kirik

 

KAPALI KIRIK:

Kırığın üzerindeki derinin bütünlüğü bozulmamıştır;

kırık dışarıdan görülmezkapalikirik

 

 

 

 

AÇIK KIRIK:

Deri bütünlüğü bozulmuştur ve kırık kemik ucu dışarıdan görülür. Kırık kemik küçük bir yaradan bile görünse bu açık kırıktır. Kırık kemiğin ucuyla damar yırtılırsa, açık kırıklar aşırı kan kaybına veya iltihaba neden olabilirler

 

acikkirik

  

KIRIK ÇEŞİTLERİ

Çarpışma kırığı: Kemik uçları birbirine çarpmıştır

Ezilme kırığı: Kemikte üç ya da üçten fazla kırık parça oluşmuştur

 

KIRIK KEMİK BULGULARI

- Şekil bozukluğu

- Hassasiyet: Genellikle küçük bir alandadır ve kırığın olduğu yerdedir

- Etkilenen/kırılan kol veya bacak kullanılamaz, yaralanmada en güvenilir bulgudur. Şekil bozukluğu varsa düzeltmek doğru değildir, desteklerken hasta kendiliğinden düzeltebiliyorsa sorun yok ancak siz ya da yaralı düzeltmek için sakın uğraşmayın.

- Şişlik, morarma

- Çıtırtı /krepitus: Parmakla muayene ederken, kemik uçlarında hissedilir veya duyulabilir

Çıtırtı var mı ARANMAZ, ancak muayene/değerlendirme esnasında fark edilirse, kaydedilir

 

ÇIKIK

Eklemi oluşturan kemiklerden birinin yerinden ayrılmasıdır

 

ÇIKIK BULGULARI

- Şekil bozukluğu

- Eklemin çevresinde şişlik, morluk

- Eklemde ağrı/hassasiyet

- Yerinden oynayan kemik nedeniyle hareket edememe

kirikcikikbulgu

BURKULMA (Sprain)

Kısmen, “geçici çıkık” şeklinde de tanımlanabilir. Bağların kopmasına neden olabilir, kemikler yerinden ayrılmaz

 

BURKULMA BULGULARI

- Hassasiyet

- Şişlik, morluk

- Etkilenen kol veya bacak kullanılamaz

- Şekil bozukluğu olmaz

 

 

ZORLANMA / GERİLME (Strain)

Kas-kiriş bölümündeki zedelenmedir. Hareket edildiğinde ağrı oluşur. Pasif harekette ağrı olmaz

karikatür

İSKELET KAS SİSTEMİ YARALANMASINDA DEĞERLENDİRME

 

Bunun anlamı, düşen ya da kaza geçiren kişinin durumu nasıl bunun farkına varın. Konuşabiliyor mu, inliyor mu, bilinci açık/kapalı mı? Nasıl düşmüş, yüksekten ayaklarının üzerine mi kafasının üzerine mi, kaza nasıl olmuş vücudunun neresi kazaya maruz kalmış?  

 

112 yi aramayı unutmayın!

 

Hayati tehlike oluşturan bir sorun varsa önlemini alın:

Değerlendirdiğinizde gördünüz ki kanaması var, hemen kanayan kısmın kanamasını durdurmaya yönelik kanamalar konusunda anlatılan gerekli ve en uygun önlemleri alın.

Bu arada solunumunun çok bozuk olduğunu fark ettiniz (soluk alıp almadığı belli bile değil ve dudakları morarmış durumda). İlkyardım konusunun en başında anlatılanları hatırlayıp öğrendiklerinizle hastanın durumunu karşılaştırıp ne yapmanız gerektiğine karar verin (Temel yaşam desteği).

Baş, göğüs, karın, kalça kemiğinde yaralanmalar olup olmadığını araştırın

Kaza geçirmiş yaralıyı değerlendirdiğinizde, diyelim ki solunum, dolaşımla ilgili sorunu yoktu. Bilinci açık ya da kapalı fark etmez ilk bakışta göremediğiniz bir kanaması ya da yaralanması var mı ona bakın. Yaralıyı 112 gelene kadar (tehlikeli ortam haricinde) yerinden oynatmadan araştırın. Yerinden oynattığınızda çatlak varsa kırığa, kırık varsa ciddi yaralanmalara neden olabilirsiniz, o nedenle yerinden oynatılması istenmez.

 

Uçlardaki dolaşımı ve duyuları değerlendirin:

Bunun anlamı, kolda kırık olduğunu düşünüyorsanız eldeki parmakların hareket edip etmediğini, dokunduğunuzda elinizle dokunduğunuzu hissedip hissetmediğini ve parmakların morarmış olup olmadığını (bacak kırığında elbette ki bu işlemler ayak parmaklarında uygulanır)  inceleyip bir yere yazmakta yarar var.

Bilinci açık hastanın adını soyadını, bir yakınının telefon numarasını da yazmayı unutmayın.  Zira bunlar size bir yarar sağlamaz ama hastaneye gittiğinde ya da hasta bir iç kanama geçiriyorsa kendinden geçtiğinde çok yararlı bilgilerdir.

Unutmayın, yaralanma olduğunda insanlar yaralının başına doluşurlar onlardan kurtulmanın en iyi yolu onları bir işe koşmaktır. Bir kaçına başınızdaki kalabalığı dağıtmalarını rica ederken, biri 112 yi arayabilir bir diğeri de hastaya ait kimlik bilgilerini alıp yazabilir, sizin değerlendirme esnasında rastladığınız bulguları da yazabilir.

Kalça ve uyluk kemiği kırıkları haricindeki kemik kırıkları genellikle hayati tehlike oluşturmazlar

 

DİKKAT:

Ağır bir yaralanma nedeniyle kanayan yara gördüğünüzde o yaraya takılıp kalmayın, yaralının solunumunu ve bilincini mutlaka sık sık değerlendirin.

BURKULMADA İLKYARDIM:

 

Öncelikle burkulan ayağın üzerine basmayın (el ise eli kullanmayın).

Kalp hizasında ya da aşağı doğru sarkıtmayacak şekilde tutun. Yandaki resme bakınız.

Burkulan yerde şişlik ve ağrı oluşmuşsa hemen soğuk uygulayın.

Bir poşete buz doldurup, burkulan kısma yerleştirin. Eczanelerde satılan mavi renkli jel içeren buz torbaları buzluğunuzda olursa herhangi bir durumda kullanabilirsiniz.

 

DİKKAT:

Yaralanmalarda bahsetmiştik, buz asla doğrudan cilde temas ettirilmemelidir.

Mutlaka ince bir kumaş ile sarılmalıdır.

Resimde görüldüğü gibi çorap üzerinden uygulanabilir.  

burkulma

KIRIK VE ÇIKIKTA DESTEKLEME /ATELLEME:

Etkilenen (kırık, çıkık ya da burkulma oluşmuş, kazaya maruz kalan) bölgenin hareketsiz durması sağlanır, bunun amacı etkilenen kısımda harekete bağlı daha başka yaralanmaların oluşmasını önlemektir, kırık kemik ucunun sağa sola hareket ederek damar, sinir ya da kası zedelemesi/kanamayı artırması gibi.

Organ bu şekilde zorunlu olarak dinleneceğinden ağrısı hafifler

DİKKAT:

Olay yerinde kırık-çıkık-burkulmayı ayırt etmek zordur.

O nedenle bunu araştırmak için uğraşmayın. 

 

DESTEKLEME/ATELLEME İLKELERİ

Olay yerinde tehlike yoksa hastayı HAREKET ETTİRMEYİN.

Hareket ettirmemenin nedenlerini açıkladık. Ancak hareket ettirmek zorunda kalırsak, yani itfaiye ve 112 nin ulaşamadığı veya ulaşana kadar patlama, göçük tehlikesi olduğu durumlarda ne yapalım?

Kırık-çıkık olasılığı varsa, boyun zedelenmesi olasılığı varsa mutlaka birkaç kişi ile etkilenen kısım desteklenerek olay yerinden uzaklaştırılır.

Giyside kanlanma gördünüz, bu durumda kolu/bacağı daha iyi değerlendirebilmek için gerekiyorsa giysiyi çıkarın/sıyırın/kesin. Giysiyi çıkarmak sorun yaratıyorsa ya da kişiye zarar verecekse sıyırın, sıyırmak mümkün değilse ancak o zaman kesin ya da yırtın. Çünkü ilk anda keserseniz, hele bir de gerekli değilse yaralı ile sorun yaşayabilirsiniz.

 

UNUTMAYIN:

Desteklemeden önce ve destekledikten sonra duyu(hissetme/hareket etme) ve dolaşımla(morarma/soğukluk) ilgili değerlendirmeleri yaparak kayıt edin

Destekleme esnasında, desteklenen uzvu mümkün olduğunca az hareket ettirin

Diyelim ki kolu ya da bacağı sarmanız ve destekleri bağlamanız gerekiyor. Bu durumda mutlaka bir başka kişi size yardımcı olsun, yardımcı kişi kolu(ya da bacağı hafif yüksekte) tutarken siz sargı ve bağlama işlemlerini yapın. Böylece kol (ya da bacak) hareket ettirilmeden işlemi tamamlarsınız ve yaralı eziyet çekmemiş olur.    

Yaralar varsa destekleme işleminden önce, yaraları steril ve kuru pansuman ile kapatın(bakınız: yaralar)

 

KIRIKLARDA:

Kırık kemiğin altında ve üstünde yer alan eklemleri de kırıkla beraber destekleyin

 

ÇIKIKLARDA:

Eklemin altındaki ve üstündeki kemikleri de kapsayacak şekilde eklemi destekleyin

Destekleme esnasında, destek amacıyla kullanılan malzemenin (sert destek gibi) baskı oluşturduğu bölgeler yumuşak maddelerle desteklenmelidir

 

KIRIK KEMİKLERDE AÇILANMA/İÇE-DIŞA BÜKÜLME/KIVRILMA VARSA:

Desteklemeden önce eğer yaralının kendisi düzeltebiliyorsa ondan sonra destekleyin

Düzeltme esnasında direnç ya da ağrı oluyorsa hareket ettirmeyin ve bulduğunuz şekilde destekleyin

 

 

DEĞİŞİK DESTEKLEME YÖNTEMLERİ:

 

desteklemeayakdestek destekleme

parmakdestek

destekleme

kolatel

kolaski

bacakdestek

 

 Ayrıca bakınız üçgen sargı bezi ile destekleme örneklerine: 1, 2, 3, 4, 5

 

 

 

 Anasayfaya Dön