İSKELET SİSTEMİ YARALANMALARI iskelet

 

 

İskelet Sistemi Yaralanmaları (Kırık-Çıkık-Burkulma)

Kemik Dokusu Yaralanmalarında Değerlendirme

Destekleme/Atelleme İlkeleri

Desteklemelerle İlgili Tablo ve Şekiller

 

 

GİRİŞ

 

İskelet kas sistemini oluşturan yapılar:

- Kemikler

- Kaslar

- Kıkırdaklar

- Kirişler (Tendons)

- Bağlar (Ligaments)

 

İSKELET

Vücudun,

- Yer çekimine karşı durmasını sağlar

- Kaslar yardımıyla hareket etmesini sağlar

- İç organlarını korur ve destekler; kas ve iç organlara tutunma yüzeyi sağlar

- Kan hücrelerini üretir

- Kalsiyum ve fosfor deposudur

 

KEMİKLER

Kemiğin yapısı üç grupta incelenir: Uzun, kısa ve yassı kemikler olmak üzere.

UZUN KEMİK:

Kol ve bacaklarda bulunan kemiklerdir. Yapısında kemik zarı, sıkı kemik dokusu, süngerimsi kemik doku, kemik kanalı, sarı ilik bulunur. Süngerimsi dokuda ise kırmızı kemik iliği bulunur. Boyları enlerinden uzun kemiklerdir. Pazı, ön kol, dirsek, uyluk, kaval, baldır ve parmak kemikleri uzun kemiklerdir.

KISA KEMİK:

Omurlar, el ve ayak bilek kemikleri kısa kemiklerdir.

YASSI KEMİK:

Kafatası, kalça, leğen, kaburga ve göğüs kemiği yassı kemiklerdir.

 

KAFATASI KEMİKLERİ

BAŞ

 

- Alın (Frontal)

- Yan kafa, Çeper (Pariyetal)

- Şakak (Temporal)

- Art kafa (Oksipital)

- Temel (Sfenoid)

- Kalbur (Etmoid)

kafatasi

YÜZ

 

-  Alt çene (Mandibula) kemiği: Yüz kemiklerinin en büyüğüdür. Çiğneme fonksiyonu ile sindirim sistemine yardımcı olur

- Üst çene (Maksilla) kemiği: Hareketsiz olan çene kemiğidir. Ağız boşluğunun üstünde, göz çukurunun altında bulunur.

Elmacık (Zigomatik) kemiği: Göz çukurlarının dış alt kısımlarında bulunur.

- Burun (Nazal) kemiği: Ortada bir çizgi boyunca bağlanmıştır. Üst çene kemiğinin alın çıkıntıları arasında ve dört köşeli yassı bir kemik olup burun sırtının iskeletini yapar.

- Gözyaşı (Os lakrimale) kemiği: İnce bir kemik olup, göz çukurunun iç duvarının ön parçasını oluşturur.

- Damak (Os palatinum) kemiği: Burun boşluklarının arkasında yer alır.

- Dil kemiği (Os hyoideum) kemiği: Dil kökünün aşağısında ve gırtlağın üst kısmında yer alır.

-Sapan (Vomer) kemiği: Burun boşluklarını birbirinden ayıran kemiğin arka ve alt parçasını yapan, ince dikdörtgen şeklindeki kemiktir.

yuzkemik

OMURGA

 

Boyun (servikal): 7 omur

Göğüs, Sırt (Torakal): 12 omur

Bel (Lumbar): 5 omur

Kuyruk Sokumu (Sakrum): 5 omur (birleşiktir)

Kuyruk (Koksiks): 3 – 5 omur arasında değişir (birleşiktir)

omurga
gogus

GÖĞÜS KAFESİ(TORAKS)

 

- 12 Çift kaburga (Kostalar)

- Göğüs kemiği (Sternum)

- Kalbi ve akciğerleri korur

 

KALÇA KEMİĞİ (PELVİS)

 

Halka şeklindeki kemik yapıdır

Her biri, birbiri ile yapışmış üç kemikten oluşan iki kalça kemiğinden meydana gelir. Bu üç kemik:

- Kalça kemiği kanadı (Ilium)

- Oturga kemiği (Ischium)

- Çatı kemiği (Pubis)

 

kalca
bacakkemik

BACAK KEMİKLERİ
(ALT EKSTREMİTELER)

 

- Uyluk

(Femur, en büyük kemiktir)

- Diz kapağı (Patella)

- Kaval (Tibia, incedir)

- Baldır, Kamış

(Fibula, kalın olandır)

- Ayak bileği (Tarsal)

- Ayak tarak (Metatarsal)

- Ayak parmakları

(Falanks)

kolkemik

KOL KEMİKLERİ
(ÜST EKSTREMİTELER)

 

Omuz kemeri

- Kürek (Skapula)

- Köprücük (Klavikula)

-Pazu, Kol (Humerus)

Önkol (Radius)

Dirsek (Ulna)

Bilek (karpal)

El tarak (Metakarpal)

El parmakları (Falanks)

 

KASLAR

 

Vücudun duruşunu düzenler ve hareketi sağlar. Üç çeşit kas vardır:

İSKELET KASI

Çizgili-istemli çalışan- kaslardır, kirişlerle eklemin üzerinden atlayarak diğer kemiğe bağlanır; kasıldıklarında kısalarak eklemi harekete geçirirler

DÜZ KASLAR

İstemsiz çalışan kaslardır. Sindirim, boşaltım, solunum sistemi ile kan damarlarının iç yüzeyini kaplarlar

KALP KASLARI

Sadece kalpte bulunur, otomatik çalışırlar

kashücre
eleklemi

EKLEMLER

 

İki ya da daha fazla kemiğin birbirine bağlanmasıyla oluşan yapıya eklem denir.

Eklemlerde yer alan kemik uçları kıkırdakla kaplıdır.

Eklem bağları (Ligaments) eklemdeki kemiği kemiğe bağlayan yapılardır.

Eklem kapsülününyüzeyi sinoviyal zar ile kaplıdır.

Bu zar Sinoviyal sıvı üreterek eklemlerin yağlanmasını dolayısıyla aşınmamasını sağlar

 

Eklemler, kaslarla birlikte hareketi sağlar. Üç çeşit eklem vardır.

 

OYNAMAZ EKLEM:

Kemiklerin birbirine sıkıca bağlandığı hareketsiz eklemlerdir. Kafatası kemikleri ile kuyruk omurları arasındaki eklemler

 

YARI OYNAR EKLEM:

Hareketi sınırlı olan eklemlerdir; omurlar arasındaki eklemler

 

OYNAR EKLEM:

Vücudun hareketini sağlayan eklemlerdir: omuz eklemi, kalça eklemi, kol ve bacaklardaki eklemler

eklemler

Başa Dön

 

 

İSKELET SİSTEMİ (KEMİK DOKUSU) YARALANMALARI 

 

KIRIKLAR

Kırık, kemiğin bütünlüğünün bozulmasıdır.

Kırığa yol açan nedenler:

- Doğrudan gelen darbe

- Dolaylı darbe

- Dönme/kıvrılma etkisi

- Kemik hastalıkları (patolojik kırıklar): Osteoporoz, tümörler

 

 

AÇIK – KAPALI KIRIK

KAPALI KIRIK:

Kapalı kırığın üzerindeki derinin bütünlüğü bozulmamıştır; kırık dışarıdan görülmez.

Kalça, köprücük kemiği kırıkları.

AÇIK KIRIK:

Deri bütünlüğü bozulmuştur ve kırık kemik ucu dışarıdan görülür.

Kırık kemik küçük bir yaradan bile görünse bu açık kırıktır.

Kırık kemiğin ucuyla damar yırtılırsa, açık kırıklar aşırı kan kaybına veya iltihaba neden olabilirler

 

KIRIK ÇEŞİTLERİ ( 1 , 2 )

- Çarpışma kırığı: Kemik uçları birbirine çarpmıştır

- Ezilme kırığı: Kemikte üç ya da üçten fazla kırık parça oluşmuştur

 

KIRIK KEMİK BULGULARI

- Şekil bozukluğu

- Hassasiyet: Genellikle küçük bir alandadır ve kırığın olduğu yerdedir

- Etkilenen/kırılan kol veya bacak kullanılamaz, yaralanmada en güvenilir bulgudur.

Şekil bozukluğu varsa düzeltmek doğru değildir, desteklerken hasta kendiliğinden düzeltebiliyorsa sorun yok ancak siz ya da yaralı düzeltmek için sakın uğraşmayın.

- Şişlik, morarma

- Çıtırtı /krepitus: Parmakla muayene ederken, kemik uçlarında hissedilir veya duyulabilir

- Çıtırtı var mı ARANMAZ, ancak muayene/değerlendirme esnasında fark edilirse, kaydedilir

 

ÇIKIK

Eklemi oluşturan kemiklerden birinin yerinden ayrılmasıdır

 

ÇIKIK BULGULARI

- Şekil bozukluğu

- Eklemin çevresinde şişlik, morluk

- Eklemde ağrı/hassasiyet

- Yerinden oynayan kemik nedeniyle hareket edememe

 

BURKULMA (Sprain)

Kısmen, “geçici çıkık” şeklinde de tanımlanabilir.

Bağların kopmasına neden olabilir, kemikler yerinden ayrılmaz.

 

BURKULMA BULGULARI

- Hassasiyet

- Şişlik, morluk

- Etkilenen kol veya bacak kullanılamaz

- Şekil bozukluğu olmaz

 

ZORLANMA / GERİLME (Strain)

Kas-kiriş bölümündeki zedelenmedir.

Hareket edildiğinde ağrı oluşur.

Pasif harekette ağrı olmaz.

Ayaktaki ve eldeki bağlar.

 

Başa Dön 

 

 

İSKELET SİSTEMİ YARALANMASINDA DEĞERLENDİRME

İlk değerlendirmeyi yapın

Hayati tehlike oluşturan bir sorun varsa acil bakım verin

Baş, göğüs, karın, kalça kemiğinde yaralanmalar olup olmadığını araştırın

Uçlardaki dolaşımı ve duyuları (distal neurovascular) değerlendirin

Kalça ve uyluk kemiği kırıkları haricindeki kemik kırıkları genellikle hayati tehlike oluşturmazlar

Kalça kemiğinde kırık olup olmadığını anlamak için şemada görüldüğü gibi kalça çıkıntısına ve simfisiz pubis üzerine hafifçe bastırın, eğer hassasiyet varsa (yaralı ağrım var ya da inleme tepkisi veriyorsa) kırık varsayın.

Sırt tahtasına kepçe sedye ile alın.

Kepçe sedye yoksa karşılıklı iki kişi kalçayı desteklerken, baş-sırt-bacakları başkaları destekler ve aynı anda kaldırılarak yaralı sırt tahtasına (yoksa sedyeye) yüklenir.  

İlginç bulduğunuz bir kırığın sizi, ABC yi değerlendirmekten (ilk muayeneden) alıkoymasına izin vermeyin

Unutmayın: GÖRÜNMEYEN nedenler hastayı öldürür!

Değerlendirmede etkilenen kol ve/veya bacaktaki duyu ile dolaşım MUTLAKA değerlendirilmelidir.

Bunlar:

- Uçlardaki nabızlar

- Uçlardaki derinin rengi

- Tırnaklardaki kapiller(kılcal) geri dolum

- Hissetme duyusu (Elinizle dokunduğunuzda algılıyor mu? Uyuşma-ağrı var mı?)

- Hareket etme yeteneği (parmaklarını açıp kapamasını söylediğinizde yapabiliyor mu? DİKKAT: El ya da ayakta yara varsa açıp kapama eziyetli olacağından sadece parmakları oynatıp oynatamayacağı sorulur; zaten parmaklar oynuyorsa sorun yok demektir, tüm elin ya da ayağın oynatılmasına gerek yok.)

 

ACİL BAKIM

Destekleme /atelleme:

Etkilenen (kırık, çıkık, burkulma gibi) bölge hareketsiz hale getirilerek, harekete bağlı daha başka yaralanmaların oluşmasını önler

Daha fazla doku hasarını ve kanamayı önler

Organ dinlenme durumunda olacağından ağrıda hafifler

Olay yerinde kırık-çıkık-burkulmayı ayırt etmek zordur.

O nedenle bunu araştırmak için vakit kaybetmeyin. 

 

Başa Dön

 

 

DESTEKLEME/ATELLEME İLKELERİ

- Olay yerinde tehlike yoksa, yaralıyı desteklemeden HAREKET ETTİRMEYİN

- Kolu/bacağı daha iyi değerlendirebilmek için gerekiyorsa giysiyi çıkarın/sıyırın/kesin

UNUTMAYIN:

Desteklemeden önce ve destekledikten sonra duyu ve dolaşımla ilgili değerlendirmeleri yaparak kayıt edin: Tırnaklarda morluk var mı? Parmaklarını hareket ettirebiliyor mu? Dokunduğunuzda elinizi hissediyor mu? Uyuşma var mı?

- Destekleme esnasında, desteklenen uzvu mümkün olduğunca az hareket ettirin 

- Yaralar varsa desteklemeden önce yaraları steril ve kuru pansuman ile kapatın

- Kırıklarda:

Kırık kemiğin altında ve üstünde yer alan eklemleri de kırıkla beraber destekleyin

- Çıkıklarda:

Eklemin altındaki ve üstündeki kemikleri de kapsayacak şekilde eklemi destekleyin

- Destekleme tamamlanana kadar yaralı kısım başka biri tarafından tutulsun

- Destekleme esnasında, destek amacıyla kullanılan malzemenin (sert destek gibi) baskı oluşturduğu bölgeler yumuşak maddelerle desteklenmelidir

- Kırık kemiklerde açılanma/bükülme varsa:

  *Desteklemeden önce düzeltme olanağını varsa düzeltin (siz müdahale etmeyin, yaralıya düzeltip düzeltemeyeceğini sorun, yapabilirse gerekirse yardımcı olun aksi halde olduğu gibi bırakın)

  *Düzeltme esnasında direnç ya da ağrı olursa hemen bırakın ve bulduğunuz şekilde destekleyin

 

ÇIKIKLARDA:

- Dolaşım bozulmayacak şekilde destekleyin

- Nabızda sorun varsa, desteklemeden önce düzelene kadar pozisyonu ayarlayın

- Düzeltme esnasında direnç ya da ağrı olursa hemen bırakın ve olduğu gibi destekleyin

 

Başa Dön

 

 

DESTEKLEMELERLE İLGİLİ TABLO VE ŞEKİLLER

1. Omuz ve kolda karşılaşılabilecek kırık ve çıkıklarla ilgili tablo.

2. Kalça ve bacakta karşılaşılabilecek kırık ve çıkıklarla ilgili tablo.

3. Vücudun bölgelerine göre uygulanabilecek destek çeşitlerini özetleyen şema.

4. Desteklemek (atellemek) üzere kullanılan malzemeler(ateller):sert, yumuşak, esnek, askı ve sargı olarak sınıflandırılmaktadır.

YUMUŞAK DESTEKLER, genellikle yastık, battaniye, çarşaf, üçgen sargı bezi (veya onun yerine kullanabilecek masa örtüsü, eşarp vs) gibi malzemelerdir.

SERT OLANLAR ise, ahşaptan ya da sert malzemelerden hazırlanmıştır, kısaca esnemeyen, bükülmeyen katlanmayan desteklerdir.

 ESNEK OLANLARSA, alüminyum ve benzeri ile özel sentetik malzemelerden oluşurlar.

Birde yumuşak oldukları halde içindeki hava çekildiğinde sertleşen vakumlu destekler vardır, kullanımları oldukça rahattır ve zaman kaybettirmez; yaralının kol ya da bacağını olduğu şekilde destekleme olanağı sunar.

Bu desteklerin bazıları birarada bazıları ise tek kullanılabilirler.

Bunlarla yapılan desteklere örnekler:

- Malzemelere ve sert desteklere örnek: 1,  

- Üçgen sargı bezleri:  12,  34 

- Askı ve sargıya örnekler: 1,  2

- Yumuşak malzemelerle destekleme 1,  2, 

- Sert destekler: 1,  2

- Dirsek ve diz destekleri

- Traksiyon destekler

- Kalça eklemi desteği

- Parmak desteği

- Köprücük kemiği(klavikula) desteği

 

Başa Dön 

 

KAYNAKLAR

1.  Louis Gonzales, http://www.templejc.edu/ems/resource.htm  (Aralık 2006)

2.  Chris R. Black http://www.templejc.edu/ems/resource.htm(Aralık 2006)

3.  İsmail Büyükbay, Fen ve Teknoloji Öğretmeni  www.bayfen.com (nisan 2007)

4.  http://www.medibul.com/files.php?p=dct2&catid=6&cid=27 (nisan 2007)

5.  www.hansaplast.com (Haziran 2007)

6.  Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991

7.  Marrieb, N. Elaine. Human Anatomy and Physiology. California, U.S.A. 1989

8. Pamela B. doCarmo, Basic EMT Skills And Equipment: Techniques And Pitfalls, Mosby, 1988, Toronto

 

 Anasayfaya Dön