YARA VE YARALANMA ÇEŞİTLERİ

 

 

YARALANMA İLE İLGİLİ VERİLER

 

Yaralanma 1 - 44 yaş grubunda, en önemli (4.) ölüm nedenlerinden birisidir.

Yaralanma sonucunda yılda ortalama binlerce kişi ölüyor; bu yaralanmaların üçte biri bakım verenlerin “kuşkulanma” eksikliği sonucu meydana gelmektedir.

Sağlık görevlilerinin, “kuşkulanmamaları” nedeniyle, ihmal ettikleri yaralar gereksiz yere ölüme neden olabilmektedir.

Örnek: kafadaki kanayan yaralanmayı görüp onunla ilgilenip, karna gelen darbeyi araştırmadığından göz ardı ettiği bu yaralanma hastayı şoka sokup öldürebilmektedir

KUŞKU, hastayı değerlendirirken olay yerini de değerlendirmeyi unutturmaz ve yaralanma sonucu oluşan kayıpları azaltır

Kazalar ağır maliyetlere neden olmaktadır.

Bu maliyet, hem yaralanma/sakatlık/iş gücü hem de ekonomik kayıplar olarak karşımıza çıkar. Bu maliyetleri en aza indirmek hastane öncesi sağlık personelinin “altın saat” olarak tabir edilen süreci anlamaları ve uygulamaları ile mümkündür.

ALTIN SAAT

En kısa zamanda, en etkin acil bakım verilerek, yaralının hastaneye ulaştırılması (genellikle, yaralanmalarda öngörülen süre en fazla 25 dakikadır).

 

YARALANMA VE FİZİK

 

Yaralanma, vücudun, herhangi bir enerji ile birden bire karşılaşmasıyla ortaya çıkan sonuçtur.

ENERJİ:

Isı, Elektrik Veya Hareket şeklinde olabilir

HAREKET (KİNETİK) ENERJİSİ:

İnsan vücudunda öldürücü olabilen ya da kalıcı izler bırakabilen bir enerji türüdür, yaralanmaların da en başta gelen nedenidir.

 

Yaralanmada fiziğin yeri nedir?

- Yaralanmanın güç ve hareket sonucu oluştuğu sanılmaktadır. Bu güçler (ya da kuvvetler) fizik kanunları ile açıklanabilmektedir

- Hareket halinde iken, hareketi sağlayan enerjidir,

- Hareket durunca, hareket enerjisi ısıya dönüşür veya yapıları bozar

- Kinetik enerji/hareket enerjisi tamamen tükeninceye kadar dokuya zarar vermeye devam eder

- Dokular ancak orta derecedeki hasarları karşı kendilerini koruyabilirler

 

FİZİK KANUNLARI

Yaralanmada etkili olan diğer bir deyişle bedendeki yaralanmaya yol açan fizik kanunları:

- Kinetik enerji

- Newton’un birinci hareket kanunu (eylemsizlik ilkesi)

- Enerjinin korunumu kanunu

 

KİNETİK ENERJİ / HAREKET ENERJİSİ (HE)

Hareket eden cisimlerin sahip olduğu enerjidir. Hareket enerjisi arttıkça ortaya çıkan iş de artar.

KİNETİK ENERJİ = mv2/2 = (Kütle x Hızın karesi) : 2 F   HE = 1/2 kütle x hız F   Ekin=1/2 m v2

M = Kütle(ağırlık)

V  = Hız

 

Buradaki en önemli etken “HIZ” dır. “HIZ ÖLDÜRÜR”

 

NEWTON’UN BİRİNCİ HAREKET KANUNU

1. Duran bir cisme bir kuvvet etki etmedikçe cisim yine hareketsiz kalır.

2. Hareketli bir cisme bir kuvvet etki ederse, cismin hızı ve yönü değişmez. Cisim hareket ediyorsa düzgün doğrusal (yani sabit hızla) hareketine devam eder.

 

ÖZETİ:

Hareket halinde olan ya da duran bir cisme, herhangi bir kuvvet uygulanmazsa durumunu aynen korur.

Örnek; hareket halindeki bir otobüste hareketsiz halde otururken yolculuğun sonuna kadar konumunuz bozulmaz; şoför frene bastığında otobüs birdenbire durursa vücudunuz öne doğru fırlar, şoför otobüsü hızla hareket ettirdiğinde vücudunuz arkaya doğru yıkılır.

 

ENERJİNİN KORUNUMU KANUNU

Enerji kendi kendine yoktan var olmaz, var olan enerji de yok olmaz. Ancak birbirlerine dönüşürler.

Örnek;

1- Yüksek bir yerden aşağı doğru bırakılan taşın, aşağı doğru düştükçe potansiyel (durum) enerjisi azalırken, kinetik(hareket) enerjisi artar.

Yani potansiyel enerji, kinetik enerjiye dönüşür [ yani durum enerjisi hareket enerjisine dönüşür].

2- Barajdaki duran suyun durum enerjisi vardır.

Baraj kapağı açılınca: durum enerjisi hareket enerjisine; hareket enerjisi, elektrik santrallerinde elektrik enerjisine dönüşür.

Elektrik enerjisini ise, ışık ya da ısı enerjisine dönüşmüş olarak evlerimizde kullanırız

 

SONUÇ

Hareket halindeki bir bedene dışarıdan bir darbe geldiğinde (güç/kuvvet uygulandığında); hareket enerjisi farklı bir enerjiye dönüşmek ister; hareket halindeki bir bedende bu enerji dönüşümü çok hızlı olur ve YARALANMA ile sonuçlanır

 

Başa Dön

 

YARA ÇEŞİTLERİ

 

- Açık (delici, kesici)

- Kapalı (künt, ezilme)

  * Darbe etkisi

  * Basınç etkisi

 

ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ

Beden, yukarıda bahsedilen fizik yasaları ile ilgili bir enerji değişimine/dönüşümüne maruz kaldığında aşağıda bahsedilen tepkiler ortaya çıkar:

 

Oyuk/ girinti/ çukur/ göçük (Cavitation)

- Enerji dönüşümü, parçacıkları (partikülleri) harekete geçirir ve çukurluk oluşur

- Gerilmenin etkisiyle geçici çukur oluşur ve hemen eski haline döner

- Enerji dönüşümü tamamlandığında, basıncın ve oluşan hasarın etkisiyle kalıcı çukur oluşur

Vücudun etkilendiği (yaralandığı/hasar gördüğü) bölgedeki partikül sayısı ile yoğunluk etkileşimi, enerji dönüşümünü belirler.

- Vücuttaki değişik yoğunluklar ile yer alan organlar aşağıda sıralanmıştır:

   Hava yoğunluğunun olduğu bölgeler: akciğerler, sindirim sistemi

   Su yoğunluğunun olduğu bölgeler: dolaşım sistemi, karaciğer, dalak, kaslar

   Katı yoğunluk olan bölgeler: kemik; (burada vücudun çarptığı bölgenin özelliği de önemli olduğundan onu da belirtmek gerekir: asfalt ve demir)

   Etkileşim olan bölgedeki keskinlik, duruş şekli, nesnenin bölümleri enerji dönüşümünün etkilerini /yaralanmanın şiddetini belirler

- Künt darbede, dokunun bütünlüğü bozulmaz, ancak etkilenen yerde veya uzağında çukur oluşabilir

- Delen / kesen / yırtan bir darbe söz konusu ise, dokunun bütünlüğü bozulur

 

Başa Dön 

 

MOTORLU ARAÇ ÇARPIŞMASI

Motorlu araçlarda beş çeşit çarpışma olur:

Önden

Arkadan

Yandan

Dönme

Takla atma

 

Her çarpışmada üç etkilenen vardır

Araç

Aracın içinde oturan(lar)

İçinde oturanların organları

 

ÖNDEN ÇARPIŞMADA

Araç durur. İçinde oturanlar öne doğru savrulur. Bu savrulma iki şekilde olur

- Aşağıya ve alta doğru

- Yukarıya ve üste doğru

 

AŞAĞIYA VE ALTA DOĞRU SAVRULMALARDA

- Dizler ön tarafa doğru çarpar, diz çıkığı veya patella kırığı oluşabilir

- Çarpışmanın şiddetiyle uyluk kemiğinin başı eklemden ayrılabilir, uyluk (femur) kemiği, kalça kemiği kırığı oluşabilir

- Vücudun üst kısmı direksiyona çarpar ve

  * Kaburgalar kırılabilir

  * Yelken göğüs (Flail chest) oluşabilir

  * Kalp/akciğer zedelenebilir (Pulmonary/myocardial contusion)

  * Karaciğer/dalak yırtılabilir

- Pnömotoraks gelişebilir

- Aorta yırtılabilir

- Başın öne doğru ani savrulması sonucunda

  * Boyun omurları zedelenebilir

  * Soluk yolu (trakea) yaralanabilir

 

YUKARIYA VE ÜSTE DOĞRU SAVRULMADA

GÖĞÜS VE/VEYA KARIN DİREKSİYONA ÇARPABİLİR. Bunun sonucunda

- Kaburgalar kırılabilir

- Yelken göğüs (Flail chest) oluşabilir

- Kalp/akciğer zedelenebilir (Pulmonary/myocardial contusion)

- Aort yırtılabilir

- Karın içindeki organlar yırtılabilir

- Diyafram yırtılabilir

- Karaciğer /mezenter yırtılabilir

BAŞ ÖN CAMA ÇARPARSA

- Kafa derisi yırtılabilir

- Kafatasında kırıklar oluşabilir

- Beyin içinde kanama ya da beyinde zedelenme olabilir

- Boyun omurlarında kırıklar oluşabilir

 

ARKADAN ÇARPIŞMALARDA

Araç(ve onunla temasta olan her şey) öne doğru savrulur.

- Beden savrulurken baş hareket etmez, (kamçı hareketi ortaya çıkar)

- Araç, varsa önündeki nesnelere çarpar ve önde hasar oluşur

- En ağır kazazedeler, iki farklı çarpışmaya maruz kalmış araçlardan çıkmaktadır

 

YANDAN ÇARPIŞMALARDA

Araç, oturanın altından gidiyor gibi hissedilir

-Oturan kişi, çarpışmanın olduğu tarafa doğru savrulur

GÖĞÜS KAPIYA ÇARPAR, sonucunda

- Yan kaburgada kırıklar

- Yan tarafta yelken göğüs

- Akciğerde zedelenme

- Karın içindeki katı organlarda yırtılma

Kollarda oluşabilecek kırık ve/veya çıkıklar

- Köprücük kemiği

- Omuz

- Pazu (Humerus)

Kalça kapıya çarpar

- Uyluk (femur) kemiğinin baş kısmı yuvaya (asetabuluma) doğru hızla itilir

- Kalça (pelvis) kırıkları oluşabilir

Boyun (servikal) omurlarında yaralanma

Kafa yaralanmaları

 

DÖNEREK ÇARPIŞMADA

- Çarpışma merkezden uzaktadır

- Araç, çarptığı noktanın etrafında döner

- Oturanlar çarpışma noktasına doğru savrulur

- Dönerek çarptığı için, önden ve yandan çarpışmalarda görülen yaralanmalar da oluşabilir

 

TAKLA ATARAK ÇARPIŞMADA

Araç takla attığında birden çok çarpmameydana gelecektir

Yaraların niteliğini tahmin etmek zordur; ancak, ağır yaralanmaların olacağı tahmin edilebilir

O nedenle:

- Yaralılar birinci ve ikinci sınıf travma merkezlerine nakledilmelidir

- Travma ekibi harekete geçirilebilir

 

MOTOSİKLET KAZALARI

Araba kazasından farkı:

- Sürücü motosikletin parçalarıyla çarpışabilir

- Sürücü motosikletten fırlayabilir

- Sürücü çarpan araçla motosiklet arasında sıkışabilir

- Hızını yavaşlatacak bir koruyucu yoktur

 

Motosiklet sürücülerinin ve yolcularının kullanılabilecekleri sınırlı koruyucular:

- Başlık: Başlık takılmadığında kafa yaralanması olasılığı % 300 (üçyüz) artmaktadır

- Deri giysiler

- Ayağa giyilen botlar

 

YAYA İLE ARAÇ ÇARPIŞMASI

Yaralanmayı belirleyen etkenler:

- Boy uzunluğu

- Çarpmaya maruz kalan beden bölgesi

- Çocuk veya erişkin olma

 

Başa Dön 

 

EMNİYET KEMERİ

Motorlu araç kazalarında bireyin yaralanmasını önlemek ya da en aza indirmek üzere emniyet tedbirleri geliştirilmiştir. Bunların en önemlisi emniyet kemeri olup bunu, hava yastığıve çocuk koltukları izlemektedir. Motosiklet ve bisikletler içinse başlık, dizlik, dirseklikler geliştirilmiştir. Hepsinin de tek amacı var hayat kurtarmak, yaralanmaları önlemektir.  

Emniyet Kemeri nasıl korur?

- Vücudun öne doğru savrularak direksiyona ya da cama çarpmasını engeller

- Araç takla atarken birden fazla yaralanma oluşmasını engeller

- Araçtan fırlamayı önler

 

EMNİYET KEMERİ TAKILMADIĞINDA; araçtan fırlama nedeniyle oluşan

- Ölümlerin oranı % 27

- Omurga yaralanmaları oranı 1/13 r

- Yaralanmalar sonrasındaki ölüm oranı ise altıya katlanmaktadır

 

EMNİYET KEMERİ TAKILMIŞ ANCAK KURALLARA UYGUN TAKILMAMIŞSA;

- Emniyet kemeri kalça kemiğinin (iliyak) üzerindeyse

  * Karın içi organlarına yaptığı basınca bağlı yaralanmalar

  * T12 - L2 seviyesindeki omurlarda basınç kırıkları 

- Emniyet kemeri çok aşağıda olursa, kalça çıkığı

- Emniyet kemerinin sadece karın kısmı bağlıysa; baş, yüz-çene (maksillofasyal), boyun omuru yaralanmaları

 

SADECE GÖĞÜS KISMI BAĞLIYSA; boyun yaralanmaları, baş kopmaları oluşabilir.

 

SORU: Emniyet kemerini doğru takmasına rağmen kişide hangi tip yaralanmalar oluşabilir?

 

DÜŞMELER

- Düşmenin etkisini ağırlaştıran etkenler:

  * Düşülen yükseklik: yükseklik arttıkça yaralanma ve yaralanmanın şiddeti de artar

  * Düşülen yerin yüzeyi (sert, yumuşak, yuvarlak, sivriliklere sahip vs)

  * Düşme esnasında batan cisimler

  * Vücudun yere ilk çarpan kısmı: baş, ayaklar, paralel vs

- Önce vücudun yere çarpan kısmı muayene edilir

- Yaralının düştüğü yüksekliğe dikkat edilir ve kayda geçirilir

Enerjinin vücutta ilerlediği yolu araştırın

 

KALÇA ÜZERİNE DÜŞMELERDE

- Kalça kemiği kırığı

- Koksiks/ kuyruk sokumu kırığı

- Bel omurlarında (Lumbar) basınç etkisi ile oluşan kırık

 

AYAKLAR ÜZERİNE DÜŞME

- Her iki topukta kırıklar

- Omurgada basınç etkisiyle oluşan kırıklar

- Ayak bileklerinde kırıklar

 

Başa Dön 

 

DELİCİ / KESİCİ YARALANMALAR

 

Delici ve kesici yaralanmalara/enerji değişimlerine neden olan üç çeşit enerjiye sahip silahlardan bahsedilebilir.

DÜŞÜK ENERJİLİ SİLAHLAR;

Bıçak, sivri buz, balta bu gruba girer. Bunlar düzgün kenarlı kesiklere neden olurlar

ORTA ENERJİLİ SİLAHLAR;

Genellikle namlulu, attığı merminin hızı saniyede 300 metrenin altında olan silahlardır: tabancalar, küçük mermi roketler gibi.

YÜKSEK ENERJİLİ SİLAHLAR;

Genellikle askeri amaçlı kullanılan, attığı mermilerin hızı saniyede 300 metreyi aşan silahlardır.

 

BIÇAK YARALANMASI

Yaralanma, yaralayan cismin etkisiyle sınırlıdır: 10 cm lik cisim 20 cm lik yaraya neden olabilir

Yaralayanın cinsiyeti önemli olabilir, çünkü;

- Erkekler yukarı doğru, kadınlar ise aşağı doğru bıçaklar

Görünen yaralanmadan başka (sırtta, böğürde, kalçada) yaraların olup olmadığı araştırılmalıdır

 

Göğüs ve karındaki bıçaklanmalarda yaralanmalar birbirine girebilir.

O nedenle

- Dördüncü kaburganın altındaki yaralanmalar aksi ispatlanana kadar karın yaralanması

- Kalça kemiğinin üzerindeki yaralanmalar aksi ispatlanana kadar göğüs yaralanması kabul edilmelidir

 

Başa Dön

 

KÜÇÜk yara kÜÇÜk hasar anlamIna GELMEZ

 

SİLAHLA YARALANMA

Silahla oluşan yaranın hasarı, giriş çıkış yeri ile belirlenemez; çünkü

Merminin dönerek ilerlemesi oluşturduğu hasar dokuda koni biçiminde giderek büyüyen nitelikteolabilir

İçerde kemik kırıklarına neden olabilir

Kestiği damar varsa damarın büyüklüğü ile orantılı olarak kanama ve şok olasılığı vardır

 

Silahın enerji etkisine göre iki çeşit yaralanma oluşabilir:

- Patlama/yanma/kavrulma

- Çökme/çukur gibi

Silahla yaralanmanın ciddiyeti alanda, hatta bazen acil serviste bile değerlendirilemez.  

Yaralanmanın ciddiyeti ameliyathanede belli olur, o nedenle vakit kaybedilmemeli ve gidilen hastane bilgilendirilmelidir.

Merminin silahtan çıkışı ve değişik ortamlardaki hasarını görmek için tıklayın.

Bilgisunardan(internetten) bana gelen merminin çeşitli nesnelerden geçerken oluşturduğu hasarı gösteren kısa bir film için tıklayın.

 

PATLAMA SONUCU OLUŞAN YARALANMALAR

Patlama, hastane öncesinde nadiren karşılaşılabilecek bir acil durumdur. Genellikle, doğal gaz, akaryakıt, havai fişek gibi maddelerin kaza ya da kontrol dışı etkenlerle oluşturdukları patlamalar şeklinde karşımıza çıkar. Patlama aşırı sıcağa ve gaz bulutuna neden olur. Aynı zamanda patlamanın merkezinden bir basınç dalgası yayılır. Bu dalga sıcaklığı ve önünde ne varsa ileri doğru savurur. Bu etkilerle farklı yaralanmalar meydana gelir. Farklı kaynakların oluşturduğu üç değişik enerji  farklı yaralanmalara neden olur:

 

PATLAMANIN İLK ETKİSİ:

Enerji kaynağı basınç ve ısı dalgası oluşturabilir. Bu ise kulak zarının yırtılmasına; sinüslerde yaralanmalara; akciğerde pnömotoraks, alveol yırtılması, kanama gibi sorunlara; mide ve barsak yaralanmalarına yol açabilir. Ayrıca patlamaya yakın kişilerde sıcağın ve alevin etkisiyle yanıklar meydana gelir.

PATLAMANIN İKİNCİ ETKİSİ:

Enerji kaynağı, patlama sonucu oluşan enkazı ve önündeki malzemeleri çevreye uçurur. Bu uçan maddeler çeşitli(delici, kesici, delici) yaralanmalara neden olabilir

PATLAMANIN ÜÇÜNCÜ ETKİSİ:

Enerji kaynağının etkisiyle, yaralının kendisi uçan nesne haline gelebilir. Düştüğü ya da çarptığı yerlere göre farklı yaralar oluşur.

 

SONUÇ

- Yaranın oluş şeklini mutlaka belirleyin; çünkü, acil bakımınızı belirlemek için buna ihtiyacınız var

- Unutmayın, “kuşkulanma” eksikliği nedeniyle

  Görünen yaralara odaklanıp, görünmeyen önemli yaraları gözden kaçırabilirsiniz

  Yaşayabilecek yaralıların, ölümüne katkıda bulunabilirsiniz

 

 

KAYNAKLAR:

Neil Coker,  An Introduction to the Physics of Trauma, http://www.templejc.edu/ems/resource.htm(Aralık 2006)

Jeffrey L. Jarvis,http://www.templejc.edu/ems/resource.htm Aralık 2006)

http://en.wikipedia.org/  (Nisan 2007)

http://www.aof.edu.tr/kitap/EHSM/1221/unite04.pdf

www.hansaplast.com (Haziran 2007)

Marrieb, N. Elaine. Human Anatomy and Physiology. California, U.S.A. 1989.

Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991.

Judd R.L.., Ponsell D.D.,”Mosby’s First Responder”, 2nd Ed. 1988, Mosby Publication

Bledsoe B.E., Porter R.S., Shade B.R.; Brady Paramedic Emergency Care, 2nd 1994, PrentinceHall.

 

Başa Dön

Anasayfaya Dön