YARALANMA ÖLÇEĞİ / TRAUMA SCORE
 

Giriş

GKS

HÖYÖ

Yaralanma Merkezine Götürme Koşulları

Çocuklar İçin Yaralanma Ölçeği ve GKS

 

 

GİRİŞ

 

YARALANMA ÖLÇEĞİNİ KULLANMA GEREKÇELERİ

 

ÖNCELİK / TRIAJ

Hangi yaralının daha önce acil bakım alması gerektiğine karar vermek üzere kullanılır

- Basit bir yaralanma mı?

- Ne ile nakledilmeli? Hava Ambulansı?

DEĞERLENDİRME

- Durumundaki değişiklikleri izlemek üzere kullanılır (Tracking condition changes)

 

AMAÇ:

- Tıbbi danışma merkezine durumun ciddiyetini bildirmek ve destek istemek

- Araştırmalar yapıldığında bu verileri kullanarak daha anlamlı sonuçlar elde etmek

- Sonuçları(outcomes) değerlendirmek; özellikle verilen acil bakımın ne kadar etkili olduğunu hem acil servise ulaşan hem de hastaneden iyileşerek ayrılan (ya da ölen) yaralılar açısından inceleyerek acil bakımın daha etkin olmasını sağlamak

- Kalite Güvenliğini geliştirmek,

Amacıyla yaralanma ölçeklerini kullanmak çok önemlidir. Bu önemin farkında olup ölçeği önerildiği şekilde uygulamak amacına hizmet edecektir   

 

ÖLÇEKTE KULLANILAN ÖLÇÜMLER

YARALININ GENEL DURUMU

- Soluk yolu açık mı?

- Solunumu var mı? Varsa yeterli mi?

- Dolaşım/kanlanma (Circulation/Perfusion) nasıl

- Yaralıda ortaya çıkan Yetersizlikler (Disability)

YARALANMANIN OLUŞ ŞEKLİ (MECHANİSM)

- Aldığı darbeler (Devinimler/Kinematikler)

- Darbenin çeşidi, geldiği yön, darbenin gücü

YARALANAN ANATOMİK BÖLGE

- Göğüs, karın, baş, boyun, kasık bölgesindeki delici yaralanmalar

- İki veya daha fazla uzun kemik kırıkları

- Vücut alanının % 15 ten fazlasının yanması, yüz-soluk yolu yanıkları

- Yelken göğüs

- Kafa derisinin yüzüldüğü/sıyrıldığı yaralanmalar

- Felçler

- El – ayak bileğinin yakınında yer alan kopmalar (amputasyon)

 

[DİKKAT: Yaralanan anatomik bölge hastane öncesinde çok verimli olmayan bir ölçümdür; çünkü

=> Görünen yumuşak doku ya da iskelet kas yaralanması, sağlık personelinin dikkatini baş, göğüs ve karın bölgesinden uzaklaştırır

=> Delici/kesici (penetran) yaralanmaların derinliği ve/veya yönü yanıltıcıdır

=> Künt yaralanmayı (özellikle karın bölgesinde) değerlendirmek zordur] 

 

YARALANMAYA EŞLİK EDEN DİĞER ETKENLER

- Yanıkların yanı sıra ciddi yaralanmaların olması

- Yaşın 5 ten küçük, 55 ten büyük olması

- Bilinen kalp ya da solunum yolu hastalıkları, insüline bağımlı diyabet, siroz, hamilelik, bağışıklığı baskılanmış hastalar, pıhtılaşma bozukluğu olan ya da antikoagülan kullananlar 

 

UZUN SÜREN KURTARMA YA DA NAKİL SÜRELERİ;

- Ulaşılamayan olay yeri

- Kurtarma çalışmalarının 20 dakikadan uzun sürmesi

- Hastaneye ulaşma süresinin uzun olması

 

ÖLÇÜTLER (DARBE ÇEŞİTLERİ):

MOTORLU ARAÇ ÇARPMASI

- Hız saatte 32 km ‘den fazlaysa

- Ön dingil(aksın) geriye doğru gitmişse

- Arabada 50 cm’ den daha fazla şekil bozukluğu (içe girme) olmuşsa

- Oturma bölümü içe doğru girmişse;

   * Yaralı tarafından 40 cm den daha fazla içeri girmişse

   * Diğer taraf 50 cm den daha fazla içeri girmişse

- Araç takla atmışsa

- Araçtan fırlayan varsa

- Araçtaki kişilerden ölen ya da ağır yaralanan varsa

 

YAYA VE ARAÇ ÇARPIŞMASI

- Saatte 32 km den daha yüksek bir hızla çarpmışsa

- 4.5 metreden fazla sürüklenmişse

- Çocuk 12 yaşından küçükse

-  Koşan yayaya çarpılmışsa

 

DÜŞMELER

Yaralı, boyunun 3 mislinden (veya  4.5 metreden) daha yüksek bir yerden düşmüşse

 

BAHSEDİLEN ÖLÇÜTLERDEN HERHANGİ BİRİ SÖZ KONUSU OLDUĞUNDA, 

- Kazazede birinci veya ikinci derecedeki bir travma merkezine götürülmelidir

- Kazazedenin nakli 20 dakikadan uzun sürecekse helikopter çağrılmalıdır

 

Başa Dön 

 

YENİLENMİŞ YARALANMA ÖLÇEĞİ (Revised Trauma Score)

“HASTANE ÖNCESİ YARALANMA ÖLÇEĞİ (HÖYÖ)” olarak da bilinir

 

ÖLÇEĞİ OLUŞTURAN ÖLÇÜMLER:

- Glasgow koma ölçeği/skalası (GKS)

- Solunum hızı

- Sistolik kan basıncı

 

GLASGOW KOMA ÖLÇEĞİ (GKS)

GKS nin diğer bir adı “Traumatic Brain Injury (TBI) assesment” olarak geçer.

Anlamı kısaca:

Yaralanan beyindeki, hasarın saptanmasıdır.

Biz beyindeki hasarın ciddiyetini saptamak üzere glasgow koma ölçeğini kullanıyoruz.

Bunu aklımızdan hiç çıkarmayalım.

O nedenle yaralının durumuna göre sıklıkla değerlendirme yaparak aradaki farkla yaralının durumunun (beyindeki hasarın) ilerleme hızını anlayabiliriz.

Bu bize, soluk yolu uygulamalarından hangisine başvurmamız gerektiği konusunda ayrıntılı bir ipucu sunacaktır.

                                      GKS => Hareket + Konuşma + Göz

(Glasgow Coma Score, TBI =>  Motor   +   Verbal    +  Eye Respons)

 

YARALIDA HAREKET VAR MI?

Diğer bir deyişle “Motor Tepki”; sözlü veya ağrılı uyarana karşı kişinin hareket olarak verdiği tepki saptanır. Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Tepki yok => 1

(Kişi, sözlü ya da ağrılı uyarana hiçbir tepki veremez, hiçbir hareket yoktur)

 

Olağan olmayan gerilme/ekstansiyon/deserebre tepkisi=> 2

(Ağrılı uyaran verildiğinde kişinin tüm vücudu aşırı gerilir)

 

Olağan olmayan kasılma/fleksiyon/dekortike tepkisi=>3

(Ağrılı uyaran verildiğinde kişinin tüm vücudu aşırı kasılır)

 

Geri çekme => 4

(Ağrılı uyaran verildiğinde, ağrı kaynağından uzaklaşmaya çalışır; eline ağrı veriliyorsa elini çeker vs.)

 

Ağrıya odaklanma => 5

(Ağrılı uyaran verildiğinde, ağrı kaynağını iter)

 

Verilen komutlara uyar => 6

(istenilen hareketleri yapar, ayağını kaldırma - elini oynatma gibi)

 

KONUŞABİLİYOR MU?

Diğer bir deyişle “Sözel Tepki”; sözlü uyarana karşı kişinin verdiği sözlü tepki saptanır.

Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Konuşamıyor => 1

(Sorulan soruya hiçbir şekilde yanıt veremez; ”beni duyuyorsan elini oynat” vs gibi)

 

Anlaşılamayan kelimeler => 2

(Sorulan soruya verilen yanıtlar anlaşılır nitelikte değildir)

 

Uygunsuz cümleler => 3

(Sorulan soruya, ilgisiz yanıt verir)

 

Şaşkın, bir dediği bir dediğini tutmayan ifadeler => 4

Kişi kendinde, soruya uygun yanıtlar veriyor => 5

 

GÖZLERİNİ HAREKET ETTİREBİLİYOR MU?

Diğer bir deyişle “Göz Tepkisi”; verilen uyarana karşı kişinin göz tepkisi saptanır. Verilen tepkiye göre verilebilecek puanlar:

Gözlerde hiçbir tepki yok  => 1

(Ağrılı uyarana rağmen gözlerde hiçbir olmaması)

 

Ağrılı Uyarana Tepki => 2

 

Sözlü komutlara tepki => 3

(“Gözlerini aç/kapa/kırpıştır” denildiğinde bunları yapması)

 

Gözlerini kendiliğinden açıp/kapatabilme => 4

 

Kafa yaralanmasını takip eden ilk 24 saat içinde GKS aşağıda açıklandığı şekilde yorumlanmalıdır:

 

GKS puanı,

3 - 8 arasındaysa: ağır beyin hasarı var,

     8 ve altında olduğunda,

         => Trakeal intubasyon,

         =>  Solunum/solutma desteği gerekir            

  9 - 12 arasındaysa: beyin hasarı orta derecedir

13 - 15 arasındaysa: beyin hasarı hafiftir

 

Soru: En düşük GKS puanı kaçtır?

 

Başa Dön

 

 

HASTANE ÖNCESİ YARALANMA ÖLÇEĞİ (HÖYÖ)

Hastane öncesi yaralanma ölçeğini oluşturan ölçümler GKS, solunum sayısı ve sistolik kan basıncından ibarettir.

Bu ölçümlerin sonuçları HÖYÖ puanına çevrilerek sonuç değere ulaşılır ve yaralının durumu hakkında karara varılır.

 

GKS Puanı + Solunum Hızı Puanı + Sistolik KB Puanı => HÖYÖ

 

Elde edilen Glasgow Koma Ölçeği puanı HÖYÖ puanına çevrilir:

 

Elde Edilen

GKS Puanı

Alınan

HÖYÖ Puanı

  1 – 3

0

  4 – 5

1

  6 – 8

2

  9 – 12  

3

13 – 15 

4

 

Solunum Sayısı / Hızı HÖYÖ puanına çevrilir:

 

SOLUNUM SAYISI

HÖYÖ Puanı

Solunum yoksa

0

  1 – 5

1

  6 – 9

2

  9 un üzerinde ise

3

10 – 29

4

 

 

Sistolik Kan Basıncı HÖYÖ puanına çevrilir:

  

SKB

HÖYÖ Puanı

Nabız/SKB yoksa

0

  1 – 49

1

50 – 75

2

76 – 89

3

 

 

Türkiye’de henüz sınıflandırılmış Yaralanma Merkezleri(Trauma Center) olmamasına rağmen bazı illerimizde ortopedik travma merkezi, trafik hastanesi gibi isimler verilmiş olan ve iskelet kas, kafa yaralanmalarında yeterli acil servis ile ameliyat hizmeti veren hastaneler bulunmaktadır.

Aşağıda maddeleştirilen koşullardaki yaralıların götürülmesinin önerildiği yaralanma merkezleri olmamasına rağmen ülkemizde geniş olanaklara sahip devlet ve üniversite hastaneleri bulunmaktadır.

Hastane öncesinde (ambulansta) çalışan görevliler bu hastaneleri iyi bilmek ve aşağıda bahsedilen yaralıları acil bakımı takiben bu koşullardaki hastanelere götürmekle sorumludurlar.

 

Başa Dön 

 

YARALANMA MERKEZİNE GÖTÜRME KOŞULLARI

 

1.  YAŞAM BULGULARI VE BİLİNÇ DÜZEYİNE GÖRE:

- Glasgow Koma Ölçeği puanı 14 ün altındaysa

- Sistolik kan basıncı 90 mmHg nın altındaysa

- Solunum sayısı dakikada 10 un altında veya 29 un üstündeyse

- Yenilenmiş yaralanma ölçeği puanı 11 in altındaysa

2.  YARANIN OLUŞTUĞU ANATOMİK BÖLGEYE GÖRE:

- Baş, boyun, gövde, diz ya da dirsek gibi bölgelerde oluşan delici/kesici yaralanma

- Yelken göğüs

- Yanıklara birlikte görülen yaralanmalar

- İki veya daha fazla kemik kırıkları

- Kalça kemiği kırığı

- Açık veya çökme şeklindeki kafatası kırıkları

- Felçler

- Ayak ya da el bileğinde oluşan organ kopması

- Ağır yanıklar

3.  YARALANMANIN OLUŞ ŞEKLİNE GÖRE:

- Araçtan fırlama

- Ön koltukta oturanlardan biri ölmüşse (aynı kural arka koltukta oturanlardan biri ölmüşse de geçerlidir) 

- Kurtarma çalışmaları 20 dakikadan daha uzun sürmüşse

- 4.5 metreden daha yüksekten düşme

- Araç takla atmışsa

- Hızlı araç çarpmaları (bakınız yukarı:darbe çeşitleri)

- Saatte 32 km den daha hızlı giden aracın yayaya ya da bisikletliye çarpması

- Yaya araç tarafından sürüklenmişse veya fırlatılmışsa

4.  DİĞER ETKENLERE GÖRE:

- Yaralının yaşı 5 ten küçük, 55 ten fazlaysa

- Kalp ya da solunum hastalığı varsa

- İnsüline bağımlı diyabetik, siroz, aşırı şişmanlık söz konusuysa

- Hamileyse

- Bağışıklık sistemi baskılanmışsa

- Antikoagülan kullanan ya da pıhtılaşma sorunu olan biriyse

 

Yaralılar mutlaka geniş olanaklara sahip sağlık kuruluşuna nakledilmelidir.

 

Başa Dön 

 

ÇOCUKLARDA KULLANILABİLECEK YARALANMA ÖLÇEĞİ

 

ÇOCUKLAR İÇİN YARALANMA ÖLÇEĞİ

 

PUANLAMA

1

2

3

ÇOCUĞUN AĞIRLIĞI

20 KG ÜSTÜNDE ­

10 - 20 KG ARASINDA

10 KG ALTINDA ¯

SOLUK YOLUNUN DURUMU

SORUN YOK; DESTEĞE GEREK YOK

SOLUNUMUN SÜREKLİLİĞİ İÇİN GÖZLEM VE BASİT DESTEK GEREK

(BAŞA POZİSYON, ASPİRASYON GİBİ)

SOLUK YOLUNUN AÇIK KALMASI İÇİN DESTEK GEREKİYOR

(ORAL AİRWAY, TRAKEAL TÜP, KRİKOTİROİDOTOMİ GİBİ)

BİLİNÇ DÜZEYİ

(AVPU)

UYANIK, BİLİNÇ KAYBI YOK

SÖZLÜ YA DA AĞRILI UYARANA TEPKİ VERİYOR

KOMADA, BİLİNÇ KAPALI, HİÇBİR TEPKİ YOK, DESEREBRE

SİSTOLİK KAN BASINCI

90 mmHg ÜZERİNDE­,

TÜM NABIZLAR ALINABİLİYOR

50 – 90 mmHg ARASINDA, KAROTİD/ŞAHDAMARINDA NABIZ ZAYIF,

FEMORAL/KASIK NABZI  ALINIYOR

50 mmHg ALTINDA,

NABIZLAR ZAYIF

 ya da

ALINAMIYOR

İSKELET SİSTEMİ (KIRIKLAR)

GÖRÜLEN YA DA KUŞKULANILAN BİR KIRIK YOK

TEK BİR KAPALI KIRIK

ya da  

KIRIK ŞÜPHESİ VAR

AÇIK KIRIK VEYA BİRDEN FAZLA KIRIK VAR

AÇIK YARALAR

GÖRÜNÜRDE BİR YARA YOK

KÜÇÜK MORLUK, SIYRIK,

7 cm’ DEN KÜÇÜK YIRTIK;

EL, YÜZ, AYAK VE CİNSEL ORGAN HARİCİNDE % 10 DAN DAHA AZ YANIK

DOKU KAYBI OLAN CİDDİ YARALAR,

FASYAYI GEÇEN KURŞUN YA DA BIÇAK YARASI;

EL, YÜZ, AYAK VE CİNSEL ORGANI KAPSAYAN 

Ya da  % 10 DAN DAHA GENİŞ YANIK

 

PUANLAMA:

9 - 12 arasındaysa => Küçük yaralanmadır

6 – 8  arasındaysa => Hayati tehlike oluşturabilir yaralanmadır

0 – 5  arasındaysa => Hayati tehlike vardır

     0    altındaysa   => Genellikle ölümcül yaralanmadır

 

 cocukGKS

 

KAYNAKLAR

Christopher L. Carver,Trauma Score http://www.templejc.edu/ems/resource.htm(Aralık 2006)

Sanders, M.J; McKenna, K.; Rapid Paramedic, 2007, Mosby, ss:26 ve 133

http://en.wikipedia.org/  (Nisan 2007)

Hülya Ünalan Gedik, www.acilveilkyardim.com

 

Başa Dön

 

Anasayfaya Dön