RADYASYON  ACİLLERİNDE  HASTANE ÖNCESİ ACİL BAKIM

 

 

Radyasyona Maruz Kalındığında Görülebilecek Etkiler

Radyasyon Kazalarının Sağlık Personeli Açısından Çeşitleri

Acil Bakım

Dekontaminasyon ve Nakil 

Radyasyonla İlgili Terimler 

 

GİRİŞ

Radyasyon yaşamın ayrılmaz bir parçası olup, zamanın başlangıcından beri mevcuttur. Radyasyonun faydalı olduğu kadar bazı zararlı etkileri de bulunmaktadır.

Örneğin ısı radyasyonu, sıcaklık sağlamanın yanı sıra yanıklara neden olabilmektedir: Ultraviyole radyasyonu bronzluk sağlarken, diğer yandan yanıklara yol açabilmektedir.

 

Görünür ışık radyasyonu nesneleri görmek için gerekli iken, ani bir flaş görme bozukluğuna neden olabilmektedir.

Bu tür radyasyonun riskli olduğunun bilinmesine rağmen ihtiyaç duyulduğu için kullanılmaktadır.

Bununla birlikte toplumun geneli tarafından bilinen ve ilk akla gelen radyasyon türü “iyonlaştırıcı” radyasyondur.

 

İYONLAŞTIRICI RADYASYONUN BAŞLICA KAYNAKLARI:

Elektrik üretimine yönelik nükleer güç santralleri;

Endüstride tahribatsız kalite kontrolü amacıyla kullanılan radyografi ve radyoskopi cihazları; Taşınabilir yoğunluk ve rutubet ölçerler;

Ağırlık, kalınlık, seviye, viskozite gibi otomatik  işlem kontrolünde kullanılan diğer ölçme sistemleri;

Radyoaktif madde ihtiva eden analiz cihazları;

Eğitim ve araştırma laboratuarlarında kullanılan açık ve kapalı  radyoizotoplar;

Tıpta teşhis ve tedavi amacıyla kullanılan radyoloji ve ışın tedavisi (radyoterapi) cihazları;

Nükleer tıp ve radioümminoassay laboratuarlarında kullanılan açık ve kapalı radyoaktif maddeler.

 

İyonlaştırıcı radyasyon kaynakları ayrıca tüketim maddeleri olarak isimlendirilen duman dedektörlerinde, zaman göstergelerinde, optik camlarda, lüks lambasının filtrelerinde, bazı seramiklerde ve yıldırımdan korunmak amacı ile üretilen paratonerlerde yaygın olarak kullanılmaktadır.

 

DOĞAL ÇEVRE RADYASYONUNA

Ayrıca nerede ve nasıl yaşadığımıza bağlı olarak, yılda 1 miliSievert kadar doğal çevre radyasyonuna maruz kalıyoruz.

Söz konusu bu doğal radyasyon kaynakları, güneşten gelen ışınlar ile yeryüzünde, yiyeceklerde ve vücudumuzda bulunan doğal radyoaktif maddelerdir.

Güneşten gelen kozmik ışınların bir kısmı dünyayı çevreleyen atmosfer tabakası tarafından tutulmasına rağmen, yaşanılan bölgenin deniz seviyesinden yüksekliğine bağlı olarak maruz kalınan kozmik ışınlarla alınan radyasyon miktarı artar.

Yüksek bölgelerde yaşayanlar deniz seviyesinde yaşayanlara oranla daha fazla radyasyona maruz kalırlar.

 - Kayalarda ve toprakta bulunan doğal radyoaktif maddeler nedeniyle belirli miktarda radyasyona maruz kalırız.

Bu toprakların inşaat malzemesi olarak kullanılması durumunda ise ölçülebilir radyasyon miktarı artar.

Örneğin, tuğla veya taş malzeme kullanılarak inşa edilen binada yaşayanlar, tahta malzeme kullanılarak yapılan binada yaşayanlardan daha çok radyasyon alırlar.

Granit kaya taşlarından yapılmış yapılarda radyasyon miktarı en fazladır.

 - İçerisinde doğal radyum bulunan inşaat malzemelerinden radon gazı yayılır.

 - İnsan vücudunda radyoaktif potasyum bulunduğu için düzenli olarak bir başkasının yanında yatıyorsak, yıllık radyasyon dozumuz artar.

Bu radyoaktif potasyum, normal putasyumun içinde doğal olarak bulunur ve yaşamımız için gereklidir.

Tablo 1’de maruz kaldığımız radyasyon dozları ile ilgili bazı örnekler verilmiştir.   

İyonlaştırıcı radyasyonun çok düşük dozları için daha sonra oluşabilecek biyolojik etkileri  kesinlikle belirlenemez.

Bununla birlikte, bilim adamları düşük dozlarda dâhil olmak üzere iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalarak ışınlanan kişilerin, aldıkları dozlarla orantılı olarak kansere maruz kalabileceklerini kabul ederler.    

Uluslararası kuruluşların, radyasyondan korunma uzmanları, yılda alınmasına izin verilen en yüksek radyasyon dozunu radyasyonla çalışan kişiler için 50 mSv ve halk için 5 mSv olarak önermişlerdir.

Kanada ve Türkiye gibi bazı ülkeler, yönetmeliklerde bu dozları esas almışlardır.

Bu değer son yıllarda 20 mSv’e inmiştir.

Bunun dışında, doğal radyasyon kaynakları ve tıbbi uygulamalar nedeniyle yılda ortalama 2 mSv doz alınabileceği kabul edilir.

Radyasyonla ilgili tıbbi tetkiklerin yapılması halinde bu değer artabilir.

İyonlaştırıcı radyasyon, insan sağlığı üzerine etki eden birçok nedenden sadece birisidir.

Bu etkiyi, iyonlaştırıcı radyasyona gereksiz yere maruz kalmamaya özen göstererek en aza indirebiliriz.

Örneğin, nükleer endüstriden yayılan radyasyon miktarı yönetmeliklerle kontrol altına alınmıştır.

Taş ve tuğladan yapılan evlerle, işyerlerinde uygun havalandırma ile radon gazının dışarıya atılması sağlanabilir.

Aynı şekilde, tıbbi teşhis amacı ile kullanılan x-ışını cihazlarının, gerektiğinde ve verimli olarak kullanılması için doktor ve diş hekimlerini uyarabiliriz.  

Doğal çevre ve tıbbi amaçlı tetkikler nedeniyle alınan iyonlaştırıcı radyasyon dozları, maruz kaldığımız radyasyon dozlarının en önemli kısmını oluşturmaktadır.

Bunların oldukça düşük dozlarda olduğu o nedenle de insanlarda genetik etki ve öldürücü kanser oluşturması açısından çok az risk oluşturdukları varsayılmaktadır.

Bu varsayıma göre, nükleer endüstriden salınan radyasyon miktarı, çevre radyasyon seviyelerini önemli derecede arttırmadığı için, insan sağlığına etkileri de önemli değildir.

   

Tablo-1 RADYASYON KAYNAKLARI VE DOZLARI

 

Radyasyon kaynağı                                           Doz

 

Doğal çevre (Kozmik ve Yeryüzü)                        

Yellowknife(Kanada)                                         1.3 mSv/yıl

Windsor(Kanada)                                              6    mSv/yıl

Ankara                                                               1.4 mSv/yıl

Antalya                                                               7   mSv/yıl

Vücuttaki Potasyum-40                                    2   mSv/yıl

 

Diğer

Nükleer silah  denemelerinden

Kaynaklanan radyoaktif yağış                         4  mSv/yıl

X – ışınına maruz kalma                                                               

- Göğüs röntgeni filmi çekiminde                    1    mSv/yıl

- Diş filmi çekiminde                                       1    mSv/yıl

Baryum ile lavman                                          8.8 mSv/yıl

Mide barsak sistemi                                         5.4 mSv/yıl

Tuğla veya betondan yapılmış

Evde yaşanmasından                                       0.7 mSv/Yıl

 

 

Tablo-2 ÇEŞİTLİ NEDENLERDEN DOLAYI YAŞAM KAYBI

 

Neden                                                      Yaşam süresinden gün kaybı   

Sigara içmek                                                        2250

Kalp rahatsızlığı                                                   2100

Normalden % 30 daha fazla kilolu olmak             1300

Kömür madeninde çalışmak                                1100

Kanser                                                                    980

Alkol(Amerikan ortalaması)                                    130

Radyasyon alanında çalışma*                                  40*

 

*Bu değer gerçekten gözlemlenmiştir.

Yıllık ortalama mesleki radyasyon dozu 5 mSv değeri kabul edilerek lineer teoriden yararlanılarak tahmin edilmiştir.

 

(Ref:Radıatıon ıs part of your lıfe. March 1985. Harry JOHNSON Marvıs TUTIAH)

Benim aldığım kaynak: Sabri HIZARCI (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu); Radyasyon; Tekniker Dergisi, Mart-Nisan ’99; s: 25

 

 

Radyoaktif parçacıklar genellikle alfa (a), beta (b) ve gamma (d) olarak sınıflandırılırlar.

 

ALFA (A) PARÇACIKLARI:

Büyüktür, birkaç milimetre ilerleyebilirler ve nüfuz etme (penetre olma) yetenekleri çok zayıftır. Dolayısıyla kâğıt ve giysi gibi engellerle karşılaştıklarında vücuda giremezler.

O nedenle dış radyasyon kaynağı olarak en zararsız olandır.

Ancak, alfa parçacıkları vücuda solunum, sindirim veya emilim yoluyla girerlerse iç organlara zarar verebilir ve kimyasal reaksiyonlarda bozulmalara neden olabilirler.

İç radyasyon kaynaklarına kıyaslandığında, alfa radyasyonun vücuda girdiğinde verdiği zarar en fazladır.

 

BETA (B) PARÇACIKLARI:

Beta parçacıkları, alfa parçacıklarından 1: 7000 oranında  küçük olmasına karşın nüfuz etme yetenekleri ve enerjileri oldukça fazladır.

Beta parçacıkları zarar gören deriden cilt altına geçebilir, solunum ya da sindirim yoluyla vücuda girebilir.

Alfa ve Beta radyasyondan korunmak için, giysi ve özel solunum cihazından oluşan tam korunma gerekmektedir.

 

GAMMA (D) PARÇACIKLARI:

Gamma ve X ışınları nüfuz etme yetenekleri çok fazla olduğundan en tehlikeli radyasyon çeşitleridir.

amma ışınının nüfuz etme gücü alfa ışınından 10 000, beta ışınından ise 100 misli fazladır. Giysilerle korunma sağlanamaz.

Korunmak için kurşun levha gerekmektedir. 

Gamma ışınları, vücuda hem içten hem de dıştan zarar verir; deride etkilediği alanda yanıklar oluşturur.

 

Başa Dön 

 

 

Radyasyona maruz kALINDIĞINDA gÖRÜlebİlecek etkİler

 

NONİYONİZAN RADYASYON:

Radyo dalgaları ya da mikrodalgalar içerdiklerinden, tehlikeli sayılmazlar.

 

İYONİZAN RADYASYON:

Genellikle nükleer silahlar, nükleer reaktörler, radyoaktif maddeler ve X-Ray cihazları vasıtasıyla yayılan radyasyondur.

Bu radyasyon çeşidi hem kişiler hem de kurtarıcılar için tehlike oluşturur.

O nedenle acil bakım elemanı, ilgililer tarafından önlem alınmadan alana girmemelidir.

DİKKAT:

Radyasyona maruz kalan kişi ya da nesne “ RADYOAKTİF” değildir.

Sadece üzerlerine bulaşmış olan madde  kurtarıcıya tehlike oluşturmaktadır.

 

 Başa Dön 

 

 

Radyasyon kazalarINIn saĞLIk personelİ aÇISIndan ÇEŞİtlerİ

 

1- TEMİZ KAZALAR:

Nükleer reaktörlerde veya radyoaktif madde kullanılan endüstriyel alanlarda meydana gelen kazalarda, eğer kontaminasyon olmadıysa ya da kontamine olan kişiler dekontamine edilerek radyoaktif maddeden temizlenmişlerse ve acil bakım ekibi için tehlike oluşturan ortam yoksa bu ortam ve kazazede “temiz” olarak sınıflandırılmaktadır.

 

2- KİRLİ KAZALAR:

Ortamda radyoaktif madde katı, sıvı ve parçacıklar halinde bulunuyor ve kişiler için tehlike oluşturuyorsa veya kişilere bulaşmışsa bu ortam ve kazazede “kirli” olarak sınıflandırılmaktadır.

Kirli kazazedeler üç şekilde olabilir:

a)  Hasta internal (vücut içine) radyasyon almıştır (örnek: tetkik amacıyla ağız yoluyla, sıvı halde alınan radyoaktif madde öz konusu olabilir).

Madde vücuttan atıldığında acil bakım elemanı için tehlike oluşturmaz.

Ancak hastanın solunumu durmuşsa ve ağzında bulaş varsa, acil bakım elemanı kendisini korumak üzere ağızdan ağza suni solunumdan kaçınmalı ve mutlaka bir aracı kullanması gerekir ambu bag valve maske, demand valve resüsitatör gibi.

b) Hasta eksternal (vücudun dış kısmında) radyasyon almıştır.

Hasta kontaminedir ve acil bakım elemanı için tehlike oluşturur.

O nedenle hayati tehlike söz konusu olmadığı sürece acil bakım elemanı hasta dekontamine edilene kadar hastadan uzak durmalıdır.

Suni solunum internal radyasyondaki gibidir.

c)  Vücutta ve yaralarda radyoaktif kontaminasyon söz konusu ise, acil bakım elemanı acil bakım süresince kendisini kontamine etmekten kaçınmalıdır.

Suni solunum internal radyasyondaki gibidir.

 

Başa Dön  

 

 

Radyasyon KazalarInda Kurtarma ve Acİl BakIm İÇİn Genel İlkeler

 

1- Kendinizi ve kazazedeyi radyasyonun etkisinden koruyun.

Radyasyondan Korunmak İçin Dört Etken:  

  I – Zaman:

Radyasyon alanında ne kadar az kalınırsa, o kadar az radyasyona maruz kalınır.

Uzun süre kalınması gerektiğinde mümkünse ekipteki kişiler sırayla yer değiştirsin.

 II – Mesafe:

Radyasyon kaynağına ne kadar uzak olunursa, o kadar az radyasyona maruz kalınır.

III – Koruyucu:

Alfa ve beta radyasyon söz konusu ise tam koruyucu giysi giyilmelidir ve solunum cihazı olmalıdır.

Gamma radyasyon ve diğer radyasyon türleri için en iyi koruyucu kurşun levhadır.

Ortamda yoksa, radyasyon kaynağı ile kazazede arasında park edilecek bir araç veya yerleştirilecek ağır malzemeler hem kazazedenin hem de koruyucunun radyasyondan daha az etkilenmesini sağlar.

IV – Nicelik:

Radyoaktif maddeleri veya bulaşmış maddeleri uzak bir alana muhafazalar içinde koyarak toplamak, çevredeki radyasyonu azaltacağından maruz kalınan radyasyon da azalacaktır.       

2- Tehlike ve uyarı işaret ile levhalarına harfiyen uyun.

3- Ambulansı rüzgârın ters yönüne ( radyoaktif maddeyi ambulansa taşımayacak şekilde) olay yerinden en az 60-90  metre uzağa park edin.

4- Olay yerinde asla, bir şey yemeyin, içmeyin ve sigara içmeyin.

5- Kazalar genellikle radyasyonla ilgili çalışmaların yapıldığı alanlarda meydana gelmektedir. Dolayısıyla bu gibi yerlerde radyasyon kazalarında müdahale edecek uzman kişiler vardır. Onların yönlendirmelerine uygun davranın.

Ancak yetişmiş eleman yoksa haberleşme merkezini arayarak uzman yardımı isteyin.

6- Kurtarma çalışmalarına katılmanız gerekiyorsa, mutlaka gerekli teçhizat ve personel ile, gerekli korunma kurallarına uyarak katılın.

7- Dekontamine edilmiş kazazedelere hemen acil bakım verin.

 

Başa Dön 

 

 

DEKONTAMİNASYON VE HASTANIN NAKLİ

 

1- Hasta transport edilmeden önce mutlaka dekontamine edilmelidir.

Bu konuda uzman kişi yoksa sizin yapmanız gerekebilir.

Bu durumda yıkama suyunun çevreye zarar vermeyeceği bir yer araştırın.

Ve mümkünse yıkadığınız suyu toplayıp ilgili kuruluşa (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu) haber verin. 

2- Kişiyi tümüyle soyarak akan su ve süngerle tüm vücudunu yıkayın.

3- Sedyeye almadan önce, sedyeye battaniye serin baş kısmına havlu yerleştirin.

Hasta yatırıldıktan sonra battaniye ile iyice kapatın.

Baş kısmını sadece yüzü açıkta kalacak şekilde havlu ile sarın.  

4- Hastayı hastaneye bıraktıktan sonra kullanılan tüm malzemeleri ve kontamine olan giysilerinizi önerilen muhafazalar koyarak önerilen yerlere teslim edin.

5- Kendinizi dekontamine etmek için:

Duşa girin.

Akan su ile iyice birkaç kez liflenin.

Küvete yatarak temizlenemezsiniz.

 

Başa Dön 

   

Yararlanılan Kaynaklar: 

1. Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil Bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991. s: 413-416.

2. Caroline, N.L. Emergency Care in the Streets, 5 th Ed. U.S.A. 1995. s: 759-766

3. Sanders, Mick J., Mosby’s Paramedic Textbook, 2nd Ed. 2000. ISBN: 0-323-00652-3. s:616 – 619

 

 

RADYASYONLA İLGİLİ TERİMLER

 

RADYASYON:

Enerjinin dalgalar (elektromanyetik enerji dalgaları gibi) veya parçacıklar (partiküller) halinde, belli bir odaktan çevreye yayılmasıdır. Ya da;

Enerjinin, boşlukta veya etkilenmeyen maddelerle nakledilmesi işlemidir.

Örnek: Işın tedavisi, herhangi bir hastalığı ya da lezyonu radyoaktif madde kullanarak tedavi etme yöntemidir. 

 

İYONLAŞTIRILMIŞ/İYONİZE RADYASYON:

Atom veya moleküllerdeki elektronları değiştirebilen herhangi bir radyasyona denir.

Hücre moleküllerindeki değişiklikler, hücrenin normal işlevlerinin bozulmasına neden olurlar.  

 

RADYOAKTİF:

Bir maddenin, çekirdeğinden(nukleusundan) parçacıklar veya ışın yayma yeteneğidir.

 

RADYOAKTİVİTE:

Bazı elementlerin (örnek: uranyum) çekirdekleri parçalandığında çevreye yaydıkları ışınlardır (a,b,d ).

 

İZOTOP:

Aynı kimyasal özelliğe (atom numarası gibi) sahip, ancak atom ağırlıkları farklı elementlerden her biri.

İzotopların çekirdeklerindeki proton sayısı aynı iken nötronların sayısı farklıdır.

Elementlerin izotopları birbirine çok yakın kimyasal özelliklere sahipken, farklı fiziksel özellikleri vardır.

Kararsız izotoplar:

Kendiliğinden (spontan olarak) küçük atomlara parçalanarak, dalgalar halinde radyoaktif enerji yayarlar.

 

IŞINLANMIŞ(İRRADİATED):

Bir kişinin ya da nesnenin iyonlanmış radyasyona maruz kalmasıdır.

Örnek: röntgen filmi çekilen kişi X - Ray ile ışınlanmıştır; bu kişiler çevredeki canlılarla temas ettiklerinde radyasyon açısından tehdit oluşturmazlar.

 

KONTAMİNASYON:

Kişinin ya da nesnenin toz, katı, parçacık veya sıvı haldeki radyoaktif madde ile fiziksel olarak kirlenmesidir (radyoaktif madde ile bulaşmasıdır).

Bu durumda kişi ya da nesne çevredekilere bulaşma riski nedeniyle tehlike oluşturur.

 

DEKONTAMİNASYON:

Kişiden ya da nesneden radyoaktif maddenin temizlenmesi işlemidir.

 

RÖNTGEN:

Sabit ısı ve basınç altında, bir santimetreküp (1 cm3 ) kuru havada bir ünite iyonizasyon yaratacak radyasyon miktarıdır.

 

FİZİKSEL YARI ÖMÜR:

Bir radyoaktif maddenin etkisinin % 50 sini kaybettiği zamandır.

 

CURİE:

Aktivitenin ölçümü için kullanılan birimdir.

Belli bir zaman biriminde, verilen belli bir miktardaki maddede oluşan çekirdek değişimlerinin sayısal değeridir.  

1 curie = 3.7 x 1010 nükleer değişim/saniye

 

RAD:

Emilen (absorbe olan) radyasyon dozudur.

Aynı zamanda Gamma ve X  ışınlarının radyasyonunu ölçme birimidir.

           1 RAD = 1REM = 1 IR (röntgen)

 

REM:

RAD olarak ifade edilen emilen doza eşdeğerdir.

Kalite, yayılma ve diğer etkileyen faktörlerle çarpılarak elde edilen özel birimdir.

           1 REM = RAD x Kalite faktörü (radyasyonun tipine göre değişebilir)

 

GEİGER SAYACI: 

Çevrede bulunan radyoaktivite (genelde gamma radyasyonu) düzeyini ölçmektedir.

Radyasyon düzeyini, Röntgen veya Miliröntgen/ saat olarak gösterir.

 

DOZİMETRE:

Radyoaktif maddelerle çalışan kişilerde, emilen radyoaktivite miktarını ölçer.

 

Başa Dön 

 

Anasayfaya Dön