SOĞUK  ACİLLERİ
- SOĞUĞA MARUZ KALMA -

 

 

Giriş

Soğuk Acilleri

Hipotermi

Hipotermide Acil Bakım

Hipotermide Kalp Durması

Siz ve Soğuk

Çığaltında Kalana Acil Bakım 

 

GİRİŞ

 

Homeostazis (vücudun dengeleme sistemi), ortalama 37°C ısıda dengeyi sağlayabilir, çünkü insan vücudu ancak dar ısı sınırları içinde varlığını sürdürebilmektedir.

Aşırı sıcak veya soğuk ölüme neden olabilir.

Paramedik bunun farkında olarak, acil bakım vermelidir.

Isıyı dengede tutmaya çalışan işlemler görmek için tıklayın.

Vücut ısısı normalde  36°- 37° C’ dir.  Karmaşık mekanizmalarla bu ısı sabit tutulur. Beyinde hipotalamus  adı verilen ısı düzenleme merkezi, vücut ısısının 36°- 37° C’ de sabit tutulmasından sorumludur.

Hipotalamus bir çeşit termostattır. 
Bedeni yoracak kadar bir hareketle (yoğun bir egzersizle) 40°C ‘ ye kadar çıkabilen vücut ısısı, uyku esnasında 35.8° C’ ye kadar düşebilmektedir.

Vücudun ısı düzenleyici mekanizması, bu tip değişikliklere uyum sağlar.

Ancak, vücut, ani olarak kısa sürede çok yükselen veya çok düşen ısı ile karşılaştığında, bu uyumu sağlayamadığından kalıcı hasarlar, hatta ölüm oluşabilmektedir.

 

ÖZETLEMEK GEREKİRSE;

Eğer, vücut kısa sürede, baş edebileceğinden yüksek ya da düşük ısıya maruz kalmışsa veya ısı düzenleyici mekanizmalarda herhangi bir nedenle bozulma varsa, vücut ısısı tehlikeli sınırlara ulaşacaktır.

Örneğin, 15 dakikadan kısa sürede, vücut ısısı 36° C’ dan  32° C’ ye düşerse, soğuk acilleri oluşur

 

VÜCUT ISISININ DÜZENLENMESİ

Vücut ısısı aşağıdaki yollarla düzenlenmekte ve 36°- 37°C arasında dengede tutulmaya çalışılmaktadır

Isı kontrol düzenekleri

 - Hipotalamus

 - Periferal termoreseptörler (ellerde-ayaklarda-deride yer alan ısı algılayıcıları)

Isı üretimi ve ısı kaybı arasında kurulan denge

 

VÜCUTTA ISI ÜRETİMİ

Vücudun ısısını dengede tutmayı sağlayan; ısının üretildiği yerler ve üretilme şekli

- Hücrelerdeki metabolizma sonucu ortaya çıkan ısı

- Büyük istemli kasların hareketleri ile ortaya çıkan ısı

- Titreme sonucu oluşan ısı

 

VÜCUTTAN ISI KAYBI

Vücutta oluşan yüksek ısıyı dengelemek üzere, aşağıdaki sistemler kullanılır:

Kondüksiyon (iletme)

Konveksiyon (ısı yayma)

Radyasyon(ısı/ışın yayma)

Evaporasyon (buharlaşma)

   – Deriden ve solunum sisteminden, günde ortalama 600 ml sıvı buharlaşarak kaybolmaktadır.

Vücudun iç ısısı artınca, tepki olarak ısıyı düşürme çabası başlar.

İç ısıda düşme başladığında ise, ısıyı yükseltme veya ısıyı depolama çabası başlar.

Isıyı yükseltme ve düşürme tepkileri, vücuttaki kan akışının merkezden perifere akışına göre değişebilmektedir.

 

İÇ ISIMIZ YÜKSELDİĞİNDE;

- Periferdeki (uçlardaki: eller/ayaklar/derideki) damarlar genişler; daha fazla kan (dolayısıyla ısı) deriye ulaşır.

- Deriye ulaşan ısı, konveksiyon, radyasyon ve kondüksiyon adı verilen, üç temel düzenekle vücuttan uzaklaştırılır.

 

KONVEKSİYON,

Hareket halindeki havanın, ısıyı bulunduğu yerden uzaklaştırması esasına dayanmaktadır. Sıcak bir yiyeceğin, üfleyerek soğutulması; terleyen kişinin rüzgârlı havada üşümesi konveksiyona örnektir.

 

KONDÜKSİYON,

Vücudun temas ettiği katı yüzeyle ya da sıvı ortamla yaptığı ısı alış verişidir; ısı, sıcak olandan soğuk olana geçer.

Örneğin, soğuk bir sandalyeye bir süre oturunca kalkıldığında sandalyenin ısınması, soğuk bir suya girildiğinde vücut ısısının düşmesi, gibi.

 

RADYASYON,

Vücudu çevreleyen atmosfer ile olan ısı alış verişidir.

Odayı ısıtmak üzere kullanılan radyatör de çevresine ısı yaydığından bu ismi almıştır.

Vücut, hava hareketi olmaksızın çevresini saran havanın ısısından etkilenir.

Örneğin: Soğuk havada gölgeli yerlerin soğuk, güneşli yerlerin sıcak olması gibi.

Normal koşullarda, vücuttaki ısı kaybının %70 ‘inden konveksiyon, kondüksiyon ve radyasyon sorumludur.

 

Bu üç mekanizma, vücut ısısı yüksek (havanın ısısı düşük) ve vücutla çevresindeki hava arasında ısı farkı varsa gerçekleşir.

Aksi halde, vücut ısısı düşük (havanın ısısı yüksek) olduğunda vücut ısıyı emer.

 

EVAPORASYON (terin buharlaşması),

Vücuttan ısı kaybını sağlayan en önemli mekanizmalardan biri de terin buharlaşmasıdır.

37°C üzerinde terleme başlar.

Ancak buharlaşmanın da sınırlılıkları vardır;

- Bir erişkin ancak birkaç saat terleyebilir

- Bir erişkin bir saatte de en fazla bir litre kadar terleyebilir.

- Kişinin terleyebilmesi için havanın neme doymamış olması gerekir:

Çünkü havadaki nem oranı %75 ‘e ulaştığında, hava neme doymuş olacağından terleme gerçekleşemeyecektir.

 

Vücut ısısını ayarlayan en önemli organlardan biri deridir:

- Soğuk havalarda, derideki damarlar kasılarak daralır ve vücuttan ısı kaybını önler.

Damarların daralmasıyla azalan kan akımı (vazokonstrüksiyon) nedeniyle derinin rengi soluklaşır.

- Sıcak havalarda ise, ısı kaybını sağlamak üzere derideki damarlar genişler(vazodilatasyon). Genişleyen damarlar nedeniyle, derinin rengi kızarır.

Dışarıdaki sıcak nedeniyle derideki ter bezlerinden ter salgılanır.

Terin buharlaşması için gereken enerji, vücut ısısından sağlanır.

Böylece, buharlaşma (evaporasyon) esnasında vücut ısısı düşer. 

- Vücudun, iç ısısını düşürmek üzere gösterdiği fizyolojik çabalara bizler de fazla giysileri çıkararak ve güneşten kaçınarak yardımcı olabiliriz.

 

Başa Dön

 

 

SOĞUK ACİLLERİ

 

Vücut başa çıkabileceğinden daha fazla sıcağa maruz kaldığı gibi çok düşük soğuğa maruz kaldığında da olumsuz etkilenerek hastalık belirti ve bulguları gösterir.

Ortam vücut ısısından daha soğuksa vücut ısı kaybeder.

Soğuğa maruz kalındığında her zaman donma  görülmez.

Donma oluşması için soğuğun derecesi ve maruz kalınan süre, nem oranı, rüzgâr önemlidir.

 

Genellikle soğukta görülen tepkiler iki başlık altında incelenir:

• Bölgesel maruz kalma

• Tüm vücudun maruz kalması (Hipotermi/donma)

 

BÖLGESEL SOĞUK ACİLLERİ

 

1- DONMA OLMAYAN SOĞUK ACİLLERİ

Soğuğa bağlı şişme (Chilblains)

• Gangrenleşen ayak (Trench foot)

 

2- DONMA GÖRÜLEN SOĞUK ACİLLERİ

Don karıncalanması (frostnip)

Don ısırması (frostbite)

 

1- DONMA OLMAYAN SOĞUK ACİLLERİ

SOĞUĞA BAĞLI ŞİŞME(CHİLBLAİNS):

• Dondurucu olmayan nemli soğuğa uzun süre maruz kalındığında görülür

• En sık ellerde, kulaklarda, alt bacaklarda ve ayaklarda görülür

• Deride ağrılı, yangılı yaralar oluşur; yanma ve duyu kaybı olabilir

• Tekrarlama eğilimi vardır

ACIL BAKIM

Etkilenen organ sıcak tutulur (kalın giysilerle sarılır, ıslak giysiler mutlaka çıkarılır ve kurulanarak kuru giysi giydirilir), yüksekte tutulur( sarkıtılmaz)

 

GANGRENLEŞEN AYAK (TRENCH FOOT)

• Derinin nemli soğuğa uzun süre maruz kalması

• Deri soluk, benekli ve uyuşuktur

• Beslenmesi bozulduğundan gangrenleşme başlar

ACIL BAKIM

Temiz, kuru ve sıcak tutulacak şekilde sarılır,

Ayak yükseğe kaldırılır (sarkıtılmaz): oturuyorsa ayaklar tabureye konulur; yatıyorsa düz uzatılması yeterlidir.

 

2- DONMA GÖRÜLEN SOĞUK ACİLLERİ

DON KARINCALANMASI(FROSTNİP) VE DON ISIRMASI (FROSTBİTE)

Dokunun bölgesel olarak donması olayıdır, en sık etkilenen organlar eller, ayaklar, parmaklar, burun, kulaklar

Donmaya yola açan etkenler:

  - İnce giysi

  - Açlık

  - Diyabet

  - Tütün kullanımı, sıkı giysiler nedeniyle doku beslenmesinin bozulması

  - Vazodilatasyon (hastalıklara ve kullanılan ilaçlara bağlı)

 

PATOFİZYOLOJİ

I. Evre:

   - Soğuğa maruz kalma nedeniyle damarların daralması (vazokonstriksiyon)

   - Damarların daralması sonucu uçlara doğru kan akımının azalması

   - Hücrelerarası ortamda buz kristallerinin oluşumu ve buna bağlı oluşan iskemi

   - Kristalleşme nedeniyle hücrelerde dehidratasyon ve hiperosmolarite

II. Evre:

    - Ödem

    - Artan basınç nedeniyle kan damarlarında hasar

    - İskemi gittikçe kötüleşir

    - Hücresel yapılarda harabiyet başlar

    - Dokular ısınır, kan akımı başlar

    - Zarar gören kapillerlerden sıvı kaçağı başlar ve şişlik oluşur

    - Kan göllenir ve trombüs oluşur

 

DON KARINCALANMASI(FROSTNİP)

- Etkilenen kısım soluktur, sıkıntı vericidir

- Bunda hücrelerarasında buz kristalleri oluşmaz

- Bulguları ısındığında ortaya çıkar

- Doku kaybı yoktur

 

DON ISIRMASI (FROSTBITE)

Belirti ve Bulguları

1. Derece

Deride kısmi donma; kızarıklık, hafif ödem

2. Derece

Donma artmıştır, ödem fazlalaşmıştır, su kabarcıkları oluşmaya başlamıştır

3. Derece

Derialtı dokularda donma başlamıştır, kanlı kabarcıklar, nekroz ve morumsu renk oluşur

4. Derece

Hasar(donma) kasları, tendonları, kemikleri etkiler ve ödem oluşur; doku benekli ve siyanotiktir. Cilt kuru, siyah ve mumyalaşmış gibidir.

 

ACİL BAKIM

Kısa süren nakillerde:

Soluk yolu, solunum ve dolaşımın devamlılığını sağlayın

Etkilenen kısmı koruyun:

Sıcak tutacak şekilde sarın, sarmalayın

– Tekrar donmasından ve donun çözülmesinden kaçının 

Hipotermiden koruyun varsa hipotermiyi tedavi edin:

– Islak ve sıkan giysileri çıkarın, hastayı kurulayın

Damar yolundan vereceğiniz sıvıları ılıtın

Ağrı varsa hafif ağrı kesiciler kullanılabilir

 

Uzun süren nakillerde:

• Hastayı soğuk ortamdan sıcak ortama alın

Etkilenen kısımdaki giysileri çıkarın

35 - 37°C derecedeki suda donmayı çözmeye çalışın, cilt normal rengine dönene kadar veya ürperme oluşana kadar suda tutun

Nazikçe kurulayın, sarmalayın

Hastayı aynı zamanda hipotermiden koruyun ağrısı varsa hafif ağrı kesici kullanın

 

ASLA;

• Donan kısmın çözüldükten sonra tekrar donmasına fırsat vermeyin

• Donan kısma masaj yapmayın (buz kristallerini hatırlayın)

Hastanın sigara içmesine müsaade etmeyin

• Su ve kan kabarcıklarını delmeyin veya boşaltmaya çalışmayın

 

Başa Dön

 

 

HİPOTERMİ (DONMA)

 

Vücut ısısının 35°C derecenin altında olmasıdır. 

Hipoterminin derecelerini ve etkilerini görmek için TIKLAYIN

Vücutta ısı üretimi azaldığında veya aşırı ısı kaybından dolayı görülebilir

Ortamın ısısı, yaş veya kuru olması, susuzluk veya açlık gibi enerji kaynağının eksikliği, hareketsizlik, hipotermiyi belirleyen etkenlerdir

Çok küçük veya ileri yaşlarda olmak

Dışarda olmak

Hipotiroidizm, diyabet, hipoglisemi, alkol, depresan ilaçların kullanılması, yetersiz beslenme durumları hipoterminin oluşumunu hızlandırır

 

PATOFİZYOLOJİSİ

Çok hızlı vazokonstriksiyon(damarlarda büzüşme, daralma) oluşur

Catecholamine salgılanır

Kan basıncı, solunum hızı, kalp atım hızı artar

Glikoz tükenene ve ısı 32°C olana kadar kişi titrer

Titreme durduğunda hızla soğuma başlar

Sonra kan basıncı, solunum hızı, kalp atım hızı düşer

30 °C derecenin altında kalp durur (Kardiyak Arrest)

Dokulara taşınan oksijen miktarı azalır

İnsülin salgılanması baskılanır

Hiperglisemi oluşur

ADH (antidiüretik hormon) salgılanması baskılandığından idrara çıkma artar “soğuk diürezi”

 

BELİRTİ VE BULGULAR

Isı düştükçe kişinin durumu kötüleşir

Duyuları algılayamama, uyuşukluk, koma oluşabilir

Solunum ve nabzın hızı yavaşlar, derinlikleri azalır

Kalp durur

Değişen bilinç düzeyi + Soğuk => Hipotermi mi ???

Genellikle, gittikçe düşen vücut ısısı nedeniyle aşağıdaki EKG değişiklikleri görülebilir:

- Bradikardi (muhtemelen atropin’e yanıt vermez)

- P dalgaları küçük veya yoktur

- Anormal ST mesafesi ve T dalgaları

- J (Osborn) dalgaları

 

Başa Dön

 

 

HİPOTERMİ ACİL BAKIMINDA TEMEL İLKELER

 

Hipotermik hasta metabolik buz kutusundadır

Isıtma, kalpte geri dönüşsüz aritmilere (atım düzeni bozukluklarına)yol açabilir.

O nedenle, daha fazla ısı kaybının önlenmesi önemlidir.

Bunun için;

- Yaş giysileri çıkarılıp, kurulandıktan sonra kuru giysiler giydirilmelidir.

Bu işlem çok kısa sürede ve kapalı ortamda (ambulansta)yapılmalıdır.

- Sıcak, kuru battaniye ile sarmalanmalıdır

- Ambulansın ısısı  21 ° C olmalıdır

- Isıtılmış oksijen (su kabına sıcak su konularak oksijen ısıtılabilir)

- Damardan verilen sıvı da ılıtılmalıdır (20 ° C)

Hastanın yaşam bulgularının düzeni ve devamlılığı sağlanmalıdır

Hasta ölü gibi görünmesine rağmen geri döndürülebilir

 

ACİL BAKIM

Aşağıdaki hipotermi sınıflaması, ERC, Resuscitation(95) 2015, s:154 ten alınmıştır)

 

HİPOTERMİ I (32°- 35° C) =>HAFİF HİPOTERMİ

Kişinin bilinci açıktır, soğuk nedeniyle titremektedir.

- Hastaya temkinli (nazik) yaklaşın

- Daha fazla üşümesini engelleyin

- Soğuk ortamdan uzaklaştırın, öncelikle ılık alıştıktan sonra da sıcak ortama alın

- Baş, boyun, göğüs ve kasıklarına sıcak havlu, termofor koyabilirsiniz (dikkat: çok sıcak olmasın, ılık sıcak olsun)

- Kontrol edilemeyen titremeleri bittiğinde ılık sıcak içecekler verebilirsiniz

 

HİPOTERMİ II(28°- 32°C) => ORTA ŞİDDETLİ HİPOTERMİ

Kişinin bilinci bulanıktır, titreme yoktur.

- Yaş giysilerini çıkarıp kuru giysiler giydirerek ve battaniye ile sarmalayarak daha fazla üşümesini engelleyin

- Aktif ısıtmadan kaçının (ısıtıcıya maruz bırakmayın)

- Damar yolundan ılıtılmış SF başlayın

- Monitörü bağlayarak EKG sini izleyin

 

HİPOTERMİ III (24°- 28°C) => AĞIR HİPOTERMİ

Kişinin bilinci kapalıdır, yaşam bulguları vardır.

Kalbi durmuşsa ve sürekli TYD yapma olanağı yoksa 5 dakika TYD yapılıp 5  dakika kadar ara verip tekrarlanabilir.

- Soluk yolunun açık olmasını ve devamlılığını sağlayın

- Solunumu ventilatörle destekleyin; ancak hiperventilasyon YAPMAYIN!

- Hafif ılıtılmış oksijen verin

- Hastaya temkinli bakım verin sert hareketlerden kaçının (durumu yaralanmaya çok müsaittir)

- Yaş giysilerini çıkarıp kuru giysiler giydirerek ve battaniye ile sarmalayarak daha fazla üşümesini engelleyin

- Damar yolundan ılıtılmış SF başlayın

- Monitörü bağlayarak EKG sini izleyin

- Sadece içten ısıtma uygulanır, dıştan ısıtıcı uygulama yapılmamalıdır.

Çok sıcak ortama konulmamalıdır; ılık ortam gittikçe artan hafif ısıtma ile sıcaklaştırılır.  

 

HİPOTERMİ IV (24°C nin altında)

Kalp durmuştur veya yaşam bulguları belli belirsizdir. O nedenle en az bir dakika sayın veya EKG monitörü kullanarak kalp atımını belirleyin.

Eğer sürekli TYD yapma olanağı yoksa 5 dakika TYD yapılıp 10 dakikayı geçmeyecek ara verilip tekrar TYD yapılabilir.

 

HİPOTERMİ V (13°7 C nin altında)

Geri döndürülemez hipotermi nedeniyle ölür. Ancak 6 buçuk saat TYD ile geri dönen kişiler olduğu rapor edilmiştir.

 

HİPOTERMİDE KALP DURMASI

(Bu başlık altındaki bilgiler kitap bilgisidir. ERC 2015 te bazı değişiklikler önerilmiştir. O nedenle çalıştığınız kurumların bu yeni önerilere göre tedavi verip vermediğini öğrenin.)  

Vücut ısısı 29°C nin altındaysa

Şok verme 3 kere ile sınırlıdır

İlaç kullanılmaz

 

Vücut ısısı 29°C nin üstündeyse

İlaç verme aralıklarını uzatın

• Şok tekrarını vücut ısısının yükselme oranına göre artırın

• Resüsitasyon işlemine bıkmadan devam edin:

 

You’re not dead until you’re warm and dead

"SICAK VE ÖLÜ OLDUĞUNUZ SÜRECE ÖLMEMİŞSİNİZDİR"

 

Başa Dön

 

 

ACİL BAKIM ELEMANI OLARAK SOĞUKTA NELER YAPMALISINIZ?

Sizde soğuğa maruz kalabilirsiniz, o nedenle;

Çalıştığınız bölgedeki hava koşullarını ve bölge olanaklarını iyi bilmelisiniz.

Hava koşullarına uygun kıyafeti sağlama giymek zorundasınız.

Araçta soğuk ve kar havası koşullarına göre gerekli malzemeleri bulundurmaktan sorumlusunuz.

Hastayı mümkün olduğunca kısa sürede ambulansa alarak ambulansta bakım vermelisiniz. Eğer mümkün değilse, rüzgârdan koruyacak bir düzenek kurulmalısınız (ambulans, mümkünse rüzgârı kesecek şekilde park edilir ya da herhangi bir örtü ile duvar oluşturulur).

Başınızda kulaklarınızı ve yüzünüzü koruyacak bere, ellerinizde sıcak tutacak eldiven olmalıdır

 

Başa Dön

 

 

ÇIĞ ALTINDA KALANA ACİL BAKIM 

cigaltindakalma

 

Başa Dön

 

KAYNAKLAR:

1. ERC Guidelines for Resuscitation 2015, Resuscitation, s:154-155; www.elsevier.com/locate/resuscitation
2- Bledsoe, B.E., Porter, R.S., Shade, B.R., Brady Paramedic Emergency Care, 2 nd Ed.,Prentice Hall, U.S.A., 1994.
3- Caroline, Nancy L., Emergency Care in the Streets, 4 th Ed., Little, Brown and Company, U.S.A., 1991.

4- Grant, H.D., Murray, R.H., Bergeron, J.D., Brady, Emergency Care, 6 th Ed.,Prentice Hall, U.S.A.,1994.
5- http://www.templejc.edu/dept/ems/Pages/PowerPoint.html,  Kasım 2004.
6- Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi; Hasta ve Yaralıların Acil bakımı ve Nakledilmesi 4.Baskı; Nassetti, 1991

 

Anasayfaya Dön