MADDE BAĞIMLILIĞI

 

Beyindeki Etkileri Nedeniyle En Çok Suiistimal Edilen Maddeler

Alkol

Uyuşturucu/İlaç Bağımlılığı

İlaç Bağımlılığı İle İlgili Genel Sorunlar

Uyuşturucu/İlaç Bağımlılığında Acil Bakım

Diğer Maddelerin Bağımlılığı

ABC Değerlendirmesi

 

 

BAĞIMLILIĞA YOL AÇAN YA DA SUİİSTİMAL EDİLEN MADDELER

Alkol

Yasal olan veya olmayan ilaçlar

Laksatifler(Müshiller)

Vitaminler

Mide bulantısını kesen ya da önleyenler

Aspirin

 

BAĞIMLILIĞI ÖZENDİREN ETKENLER:

> Kendi kendine alabilme/uygulayabilme kolaylığı

> Kullanım için doktor kontrolü veya önerisi gerektirmemesi

> Yasal ya da yasadışı olarak temin edebilme kolaylığı

 

EN ÖNEMLİ SAKINCALARI:

> Tıbbi ya da tıbbi olmayan durumlarda önerilenin dışında rasgele kullanılması

> Özellikle, damar yolundan verilenlerin, steril koşullar sağlanmadan uygulanması

 

BAĞIMLILIK (MÜPTELALIK):

Kişiler, müptela oldukları madde olmadan yaşayamazlar

Maddeyi elde etmek için her yolu denerler

Tedavisi uzun sürer, çoğunlukla başarısızlıkla sonuçlanır; tedavinin başarılı olması için sabır, inat ve kararlılık gerekir

Kullanımı suiistimal edilen maddeler, genellikle beyindeki etkilerinden dolayı alınmaktadırlar.

 

BEYİNDEKİ ETKİLERİ

- Uyarıcı (stimulan)

- Baskılayıcı (depresan)

- Hayal gördüren (halüsinojen)etkilerdir

 

BU MADDELERİN İLK KULLANILMA NEDENLERİ SIRALANACAK OLURSA:

- Tıbbi nedenler (ağrı kesici, depresyon tedavisi vs. gibi nedenler)

- Arkadaş grubu baskısı sonucu, boş zamanları değerlendirmek amacıyla

- Bir kez kullanan kişilerin çoğu müptela olmazlar

 

KULLANMAKLA, BAĞIMLI OLMAK EŞ ANLAMLI DEĞİLDİR

 

BEYİNDEKİ ETKİLERİ NEDENİYLE EN ÇOK SUİİSTİMAL EDİLEN MADDELER:

Alkol

Afyon türevi ağrı kesiciler (analjezikler)

Merkezi sinir sistemi(MSS) baskılayıcıları (depresanlar)

MSS uyarıcıları (stimulanlar)

Nikotin (tütün)

Marijuana

Halüsinojenler (hayal gördürücüler)

Koklananlar(inhalanlar)

 

MADDE SUİİSTİMALİ

Herhangi bir yoldan(ağızdan, IV vd.) alınabilecek bir maddenin kasıtlı olarak amacı dışında ve önerilen dozun üzerinde alınması MADDE SUİİSTİMALİdir (kötüye kullanımı).

Amaç, alınan maddenin etkisinin ya da yan etkisinin daha güçlenmesidir.

 

BU MADDELER:

Alkol, bazı yiyecekler, yasal ya da yasa dışı elde edilen bazı ilaçlar, vitaminler, laksatifler(müshiller), solventler(uçucu çözücüler), benzin, aerosoller, yapıştırıcılar


MADDE, UYUŞTURUCU, İLAÇ

- Kişilerin bedensel ya da ruhsal sağlığını sürdürmek, hastalıklarını önlemek ya da hastalıklarını iyileştirmek amacıyla vücuda verilen bileşiklerdir

- İlaçların hepsinin istendik etkilerinin yanı sıra istenmedik etkilerinin de (yan etki, komplikasyon) olduğu bilinmektedir

- İşte bu etkiler bazı kişiler tarafından kötüye kullanıma neden olabilmektedir


İPTİLA, DÜŞKÜN, TUTKUN

- Bir maddeyi kullanmayı ve onu ne şekilde olursa olsun elde etmeyi şiddetle arzulamak ve o maddeye ihtiyaç duymak (kompulsiyon)

- Maddenin dozunu yavaş yavaş ve sürekli artırma eğilimi vardır.

Maddeye zaman içinde fiziksel bağımlılık gelişir

- Birey ve toplum açısından yıkıcı etkileri vardır

 

MÜPTELA:

Kullandığı maddeye aşırı derecede ihtiyaç duyan kişidir

 

DİRENÇ (TOLERANS)

- İlaç müptelasında olduğu gibi, sürekli kullanmaya bağlı olarak ilacın alışılmış etkilerine karşı bireyde oluşan ve giderek artan dirençtir

- Kişi aynı etkiyi elde etmek için maddenin dozunu ve kullanma sıklığını artırır
 

BAĞIMLILIK

“Yoksunluk” kullanılan maddenin miktarının azaltılması veya tamamen kesilmesi halinde ortaya çıkan bir takım belirtilerdir.

Yoksunluk, sabit ya da artan miktardaki madde ile belirtilerin ortaya çıkması engellenebilen, fiziksel ve psikolojik bir olaydır

Maddenin kullanımı kesildiğinde yoksunluk (çekilme) belirtileri ortaya çıkmıyorsa, iptila söz konusu değildir

Birey bağımlı olabilir ancak müptela olmayabilir; örnek: mide ülserinin ağrısını hafifletmek için antiaside bağımlı olabilir. Ülser iyileştiğinde antiaside gereksinim kalmaz ve hasta ilacı rahatlıkla bırakabilir

Bağımlılık: 

Alışkanlıklarımızın tüm yaşamımıza hâkim olmaya başlaması ve davranışlarımızı denetleyemez hale gelmemiz olarak tanımlanır

Psikolojik bağımlılık (alışkanlık) keyif verici etkisi olan bir maddeyi kullandıktan sonra, kendinizi “onu tekrar kullanma isteği” içinde bulmanızdır.

Kişi, zamanının ve çabasının büyük bir kısmını maddeyi elde edebilmek için geçiriyorsa, işinde sorunlar yaşıyorsa, adli sorunlar ortaya çıkıyorsa, başkalarıyla olan ilişkileri madde kullanımı nedeniyle etkileniyorsa, kişide psikolojik bağımlılık gelişmiştir.

Bedensel bağımlılık (müptelalık) tekrarlanan kullanımları sonrasında, maddenin ani etkilerine karşı vücutta direnç oluşmasıdır.

Anlamı: kişi aynı etkiyi elde etmek için maddenin dozunu yavaş yavaş artırır

 

Başa Dön

 

 

ALKOL

En çok suiistimal edilen madde alkoldür

En önemli sağlık sorunlarından biridir

Alkolizm, toplumun her kesiminde görülebilmektedir (işadamları, diğer meslek mensupları, ev kadınları; fakir, zengin, tahsilli, cahil vs.)

Alkol, güçlü MSS depresanıdır ve tolerans oluşturur

Trafik kazalarının % 50 den fazlasında, cinayetlerin % 67 sinde, intiharların %33 ünde alkolün önemli etkisi olduğu saptanmıştır

Gebelikte kullanımı bebekte zeka geriliğine neden olmaktadır

 

SİNİR SİSTEMİNE YAPTIĞI ETKİLER SONUCUNDA ORTAYA ÇIKAN BELİRTİLER:

 “Yaptıklarının farkında olma” (farkındalık) özelliği azalır

Olaylara karşı tepki gösterme süresi azalır

Refleksler yavaşlar

Kafa travması, zehirlenme, diyabetik acillerle karıştırılmasına neden olan belirtiler görülür

 

DAİMA AKLINIZDA BULUNSUN!

ALKOL ALMIŞ BİR KİŞİNİN, VÜCUDUNDA ACİL BAKIM GEREKTİREN BAŞKA BİR SORUN
YA DA KRONİK / AKUT BİR HASTALIK OLABİLİR
O NEDENLE BAŞTAN AYAĞA İYİ BİR DEĞERLENDİRME YAPILMALIDIR

 

SARHOŞ tabir edilen

- kişi saldırgan olabilir ya da uygunsuz davranışlar sergileyebilir

- kişi sürekli düşebilir ve kolayca yaralanabilir

- kişi karşısındaki kişilerle ve sizinle tartışabilir

- kişi farkında olmadan kendisini yaralayabilir ve ağrı hissetmeyebilir

- alkolün MSS ne olan depresan etkisi nedeniyle kişide, solunumla ilgili ciddi sorunlar ortaya çıkabilir

 

FAZLA MİKTARDA ALKOL ALINDIĞINDA ACİL BAKIM:

Soluk yolunun açık olması ve açık kalması sağlanır

Solunumun sayısında (bradipne) ve/veya derinliğinde azalma varsa, solunum otomatik ventilatörle (yoksa bag valve mask ile) desteklenir

Yüksek yoğunlukta oksijen verilir

Damar yolu açılır, % 5 Dekstroz ya da %0.9 NaCl başlanır

100 mg thiamine İV verilir

Monitor bağlanarak EKG izlenir

Hipoglisemi varsa, % 50 dekstroz 50 ml (ya da % 30 luktan 75 ml) verilir

Hastaneye nakil

 

ALKOL KULLANIMINA BAĞLI ORTAYA ÇIKABİLECEK SORUNLAR:

Fazla miktarda alınan alkol:

> Mideyi tahriş ederek gastrite neden olabilir

> Gastrit ilerlediğinde şiddetli kusma ve kanama (hematemez) oluşabilir

> Tekrarlayan kusmalar nedeniyle yemek borusunda(özefagusta) yırtılmalar oluşabilir

> Siroz nedeniyle oluşmuş özefagus varisleri, yine aynı nedenden yırtılarak şiddetli kanamaya(hematemeze) neden olabilir.


ALKOLİZM

ALKOL KULLANIMINA(ALKOLİZME) BAĞLI OLARAK ALKOLİK KİŞİDE ORTAYA ÇIKABİLECEK SORUNLAR:

 

UZUN SÜRELİ ALINAN ALKOL:

Kasların dengesiz hareket etmesine

Hafız kaybına

Apatiye (duygusuzluk, ilgisizlik, cansızlık)

Kronik serebral hasarlara,

neden olabilmektedir

 

ALKOL YOKSUNLUĞU:

Alkol bağımlısının, alkol almayı kesmesi halinde birkaç gün sonra ortaya çıkan belirti ve bulgulardır.

Alkol yoksunluğuyla ilgili iki önemli sorun vardır:

- Alkolik halüsinasyonlar

- Delirium Tremens (DT)

 

ALKOLİK HALÜSİNASYONLAR:

HALÜSİNASYON:

Sanrı, varsanı, birsam, olmayan bir şeyi gördüğünü veya duyduğunu sanmak

 

- Kişi aslında mevcut olmayan hayali şekillerin (bunlar genellikle böcekler, fareler vb) duvarlarda yürüdüğünü ve kendisine saldırdığını sanırlar (halüsinasyon). Korkutucu olan bu hayaller genellikle geçicidir.

- Halüsinasyonlar, bir şeyi görme ve/veya duyma şeklinde olabilir

- Hasta sürekli ajitedir

- Hastane tedavisine gereksinimi vardır

 

DELİRYUM TREMENS (DT):

Alkolü kestikten 1 - 7 gün sonra ortaya çıkar

 

BULGULARI:

Huzursuzluk, konfüzyon, oryantasyon bozukluğu, halüsinasyonlar

Ateş

Terleme

Nöbet geçirme

DT de ölüm oranı oldukça yüksektir

 

DT ‘de OLASI TEHLİKELER:

Hasta kendine zarar verebilir (yaralanabilir)

Nöbet geçirirken aspire edebilir

Dehidratasyon nedeniyle hipovolemik şoka girebilir

 

ACİL BAKIM:

Yaralanmalardan koruyun

Soluk yolunun açık olmasını ve açık kalmasını sağlayın

Nöbet geçirdiğinde merkeze danışarak Diazepam (valium) verilebilir

Hastaneye nakledin

 

Başa Dön

 

 

UYUŞTURUCU/İLAÇ BAĞIMLILIĞI

Alkolün dışında, kişinin fiziksel ve ruhsal durumu üzerindeki etkileri nedeniyle suiistimal edilen ilaçlar:

Opioidler

MSS depresanları

MSS uyarıcıları

Nikotin

Marijuana

Halüsinojenler

İnhalanlar

 

OPİOİD BİLEŞİKLER:

Haşhaş kozasından elde edilen doğal ya da yapay afyon türevleridir.

Opiyat analjezikler (ağrı kesici) denilen; eroin,morfin, Demerol, Dilaudide ve Methadone gibi ilaçları kapsar. Bu grupta olan kodein daha hafif bir ağrı kesicidir.

Hepside ağrı kesici olarak tıpta geniş kullanım alanına sahiptirler

Kullanımları, tıbbi nedenlerle veya bireysel merak ile başlamış olabilir.

 

ÖZELLİKLERİ:

Hepsi MSS depresanıdır

Hepsi solunumu baskılar ve MSS işlevlerinde bozulmalara neden olurlar

Damar yolundan alındıklarında “vuruş-kafa bulma” tabir edilen bir etki yaparlar

Çabuk tolerans gelişir dolayısıyla çok yüksek dozlarda kullanılabilirler

Gözbebeklerinde küçülmeye neden olurlar: “pin point pupil” = iğne başı büyüklüğünde gözbebeği

Acil bakım elemanı, solunum depresyonu nedeniyle çağrı alabilir

 

MSS BASKILAYICILARI (DEPRESANLARI):

Barbitüratlar, Sedatifler, Trankilizanlar

MSS baskılayıcıları olarak bilinirler

Etkileri alkole benzer

Ağrıyı gidermezler

Kısa etkili pentobarbital(sarı bomba) ile sekobarbital(kırmızı şeytan), uzun etkili fenobarbitale tercih edilmektedirler

 

ÖZELLİKLERİ:

Bilinç düzeyinde değişikliğe neden olurlar

Kullananlar uykulu ya da sakin görünürler

Genellikle etkilerini güçlendirmek amacıyla alkolle ya da opioid analjeziklerle birlikte alınırlar

Gözbebeklerinde büyümeye neden olurlar; “pupiller dilatasyon

Acil bakım elemanı, solunum depresyonu, yetersiz solunum (bradipne), koma nedeniyle çağrılır.

 

MSS UYARICILARI (STİMULANLARI):

Etkileri ilacın dozuna, veriliş yoluna ve ortama göre farklılık gösterir.

 

AMFETAMİNLER (AMPHETAMİNE):

En sık kamyon şoförleri, öğrenciler vb tarafından, uyanık kalmak ve zihinsel etkinliği artırmak amacıyla bazı kişiler tarafından da iştahı azaltmak üzere kullanılan ilaçlardır; benzerleri metamfetamin, benzedrindir.

YAN ETKİLERİ:

Sinirlilik, endişe, dikkati toplamada zorlanma

 

KAFEİN:

Kahve ve kolalı içeceklerde bulunan kafein, adrenalin ve aminofilin; antihistaminik ilaçlara benzer hafif uyarıcı etkilidirler

Efedrin, isoproterenol gibi dekonjestanlar da hafif uyarıcı etkiye sahiptirler

 

ÖZELLİKLERİ:

Davranış bozukluğu; kişi heyecanlı, öforik veya sakindir

Taşikardi

Yüksek kan basıncı

Baş ağrısına neden olurlar

Kısa sürede çok miktarda uyuşturucu alan kişi mantıksız, paranoid ve ajite olabilir

Yüksek doz uyarıcı alan kişide bazen göğüs ağrısı da olabilir

Ardarda 3 - 4 gün yüksek doz uyarıcı alan kişilerde, hızlı bir çalışma sırasında derin uykuya dalıp aç uyanma, ardından da yorgunluk ve depresyon görülebilir.

Yoksunluk belirtileri ve koma oluşabilir

 

KOKAİN:

MSS uyarıcısıdır

Aşırı öforik (çoşkulu; mutlu ve neşeli), hiperaktif, endişeli yapar

Pupiller dilatedir (gözbebekleri genişler)

Kaslarda seğirme, hipertansiyon, taşikardi, disritmiler, nöbet geçirme, göğüs ağrısı görülebilir

Etkilerinin benzer olmasına karşın Amfetaminlerden güçlü bir uyarıcıdır, dolayısıyla etkileri de daha güçlü ve şiddetlidir

Genellikle burna çekilerek (inhalasyon) kullanıldığından bir süre sonra burun septumunda hasara ve perforasyona neden olur; ayrıca damar yolundan uygulanabilir, sigara gibi içilir ya da mukozaya sürülerek de kullanılabilir

 

KOKAİN AŞIRI DOZUNDA ACİL BAKIM:

Soluk yolunun açıklığını sağla

Gereksinimi varsa solunumunu destekle

Yüksek yoğunlukta oksijen ver

Monitore bağla EKG izle

Damar yolunu aç

Hayati tehlike oluşturan disritmiler varsa tedaviye başla

Nöbete karşı önlem al:

-Diazepam 5 - 10 mg

Propanolol 1 mg İV, çok yavaş verin(merkeze danışın)

 

NİKOTİN:

Daha zayıf bir uyarıcıdır, o nedenle bağımlılık yapma potansiyeli opioid ve depresanlardan daha düşüktür

YOKSUNLUK BELİRTİLERİ:

Uyarılabilirlik (iritabilite), saldırganlık ve depresyon

Uzun süreli sigara kullanımı ile KOAH; periferik damar hastalıkları; akciğer, soluk yolu ve mesane kanserleri arasında ilişki olduğu saptanmıştır

 

MARİJUANA:

Canabis sativa adındaki hint kenevirinin çiçeklenme mevsimindeki yapraklarından elde edilir

Bitkinin tepesinden elde edilen esrara da marijuana ya da pot, uzak doğuda ise haşiş denilir

Ayrıca kök ve yapraklardan daha az etkili ekstre (hulasa, öz) elde edilmektedir

İnhalasyon yoluyla kullanılır

Dumanı içe çekme sonucunda öfori, gevşeme ve uyuşukluk hissi oluşur

Karmaşık işler yapma yeteneği ortadan kalkar, kısa süreli hafıza kaybı oluşur

Zaman algılamasındaki değişiklikler ve paniğe varan anksiyete görülebilir

Bazı kişilerde öfori sonrası depresyon ve konfüzyon oluşmaktadır

Tıpta bilinen bir kullanımı yoktur

ACİL DURUMLARI:

Akut anksiyete, öfori, gözbebeklerinde genişleme, ağızda kuruluk, değişken duygusal durum

Halüsinasyonlar nedeniyle çağrı alınabilir

 

ACİL BAKIMI:

ABC değerlendirilir ve sürekliliği sağlanır

Hasta kendini güvende hissedecek şekilde yaklaşılır

Mümkün olduğunca alçak sesle konuşulur

Gerekiyorsa EKG’ si izlenir

 

HALÜSİNOJENLER:

Hastanın kendini algılamasında ve bilinç düzeyinde değişikliklere neden olur

Psikiyatrik bulgular görülür: intihar teşebbüsü veya panik ataklar gibi

Mevcut olmayan nesneleri görüp sesler işitirler

Pencereden rahatlıkla atlayıp uçabileceklerini düşünürler; intihar sanılan ölümcül kazaların bir kısmının nedenleri bu algılamalardır

Halüsinojenler:

Peyote, ololiukui (gündüz sefası çiçeğinin tohumları), meskalin, liserjik asit dietilamid (LSD), psilosibin (bazı mantarlar)

 

Ağız yoluyla alınırlar

Bazen görüntü, müzik, renk halüsinasyonları oluşturabilirler

Acil bakım elemanı genellikle akut panik reaksiyonlarında çağrı alır

BULGULAR:

Psikoz, bulantı, dilate pupiller, konuşurken daldan dala atlamak, baş ağrısı, baş dönmesi, etki altında kalan, algılama bozukluğu, halüsinasyonlar

 

ACİL BAKIM:

ABC değerlendirin ve sürekliliğini sağlayın

Hastaya güven verin

Bağıran hastaya daha yüksek sesle konuşarak onu susturmayı deneyin, kontrol altında tutun

Hastayı yaralanmalardan koruyun

Hastaya sessiz, sakin ve karanlık (loş) bir ortam sağlayın

Yumuşak ve alçak ses tonuyla konuşun (uyarılardan kaçınmak amacıyla)

 

İNHALANLAR:

MSS depresanlarıdır

Sarhoş edici etkisinden yaralanmak için zamklarda bulunan aseton ve toluen; benzin ve aerosolerdeki halojen hidrokarbonlar gibi bazı uçucu maddelerin koklanması ya da solunmasıdır

Uzun süre kullanımları karaciğer ve beyin hücrelerinde harabiyete neden olurlar

Acil bakım elemanı sarhoş gibi görünen “koklayıcı”larla veya bilinci kapalı karşılaşabilir, kullandığı maddeler soluk yolunu tıkamış olabilir. Bu durumda derin hipoksi ya da arrest gelişebilir

 

NARKOTİKLER:

Eroin, kodein, morfin, meperidin, metadon, gibi MSS baskılayıcıları bu gruptadır.

Aşırı doz bulguları:

Daralmış göz bebekleri, solunum depresyonu, hipotansiyon, bradikardi, pulmoner ödem, koma, ölüm

 

ACİL BAKIM:

ABC değerlendirin ve sürekliliğini sağlayın

Solunumu destekleyin

Yüksek yoğunlukta oksijen verin

Damar yolu açın

Solunum düzelene kadar ya da merkezdeki doktorun önerisine göre, 1 - 2 mg nalokson IV veya endotrakeal yoldan verin

Monitöre bağlayın ve EKG’ yi izleyin

Hemen hastaneye nakledin

 

TRİSİKLİK ANTİDEPRESANLAR:

AŞIRI DOZ BULGULARI:

MSS baskılanması

Solunumun baskılanması (derinliğinde ya da hızında azalma/bradipne)

Taşikardi

Gözbebeklerinde genişleme

Konuşurken dili dolaşmak, kaslarda seğirmeler

Nöbet geçirme

ST ve T dalgalarında değişiklikler; AV bloklar

Şok

 

ACİL BAKIM:

ABC değerlendirin ve sürekliliğini sağlayın

Solunumu destekleyin

Yüksek yoğunlukta oksijen verin

Damar yolu açın

Monitörü bağlayın ve EKG’ yi izleyin

Zehir danışma merkezini arayarak bilgi isteyin

 

Başa Dön

 

 

İLAÇ BAĞIMLILIĞI İLE İLGİLİ GENEL SORUNLAR:

 

- Alınan maddenin özelliği

- Maddenin kişiye yaptığı etki

- Maddenin alındığı yol

- Maddenin birlikte alındığı diğer maddeyle etkileşimi

- Kişinin maddeye toleransı ya da duyarlılığı

İle ilgilidir.

 

ÖZEL SORUNLAR:

MSS BASKILAYICILARI

Hepsinin, bilinç düzeyinde, hafif uykudan komaya kadar değişen etkileri

Kusma ve kusmuğunu aspire etme riski

Solunum depresyonu veya durması

Kollarda veya bacaklarda iskemi

Kendinin farkında olmaması nedeniyle oluşan yaralanmalar

Huzursuzluk, şiddetli anksiyete

Paranoya (her şeyden veya herkesten şüphelenme)

Madde aniden kesildiğinde, akut depresyon ve yoksunluğa bağlı konvulsiyonlar (sarsılma, çırpınma)

 

HALÜSİNOJENLER

Duyma, görme veya diğer duyular ile ilgili bozukluklar

Bu tip suni algılamalar korkutucu etkilere yol açarlar

 

MADDELERİN ALINDIKLARI YOLLAR:

Maddeler çoğunlukla nadiren sorun yaratan ağız yoluyla alınırken; bir kısmı değişik sorunlara yol açan damar yolundan, cilt altından ya da kas içinden uygulanmaktadır.

Özellikle damar yolu uygulamalarında aynı enjektörün birden fazla kişi tarafından kullanılması nedeniyle enfeksiyonlar bulaşabilir:

HIV(AİDS), HBV, HCV, endokardit, beyin absesi vs.

Yanlış yoldan verilme nedeniyle:

Doku harabiyeti, flebit (damar iltihabı),vs.

 

MADDELERİN BİRLİKTE ALINMASI

Birbirlerini tamamlayıcı etkiye sahip maddeler: alkol ve sakinleştiriciler gibi

Ya da uyarıcı ve sakinleştiriciler veya halusinojenler birlikte kullanılmaktadırlar

Acil bakım elemanı olarak; uyuşturucu kullandığı şüphesi olan ya da bilinen hastalarda, hangi tip madde/ler aldığı konusunda olabildiğince ayrıntılı bilgi toplanmalıdır

 

DİRENÇ

Bağımlılarda bazı maddelere karşı kolaylıkla direnç (tolerans) gelişir

Bazen kullanılmayan maddelere karşı da çapraz direnç gelişebilir

Madde kullanımı kesildiğinde, dirençte oluştuğu süre içinde kaybolur (genellikle haftalar sürer)

Kullandığı maddeye bir süre ara vermiş olan bağımlı, maddeye bıraktığı son dozla tekrar başlarsa aşırı doz nedeniyle sorunlar yaşayabilir

 

DUYARLILIK

Herhangi bir birey, bir maddeye veya herhangi bir karışımdaki bir maddeye karşı duyarlı olabilir. Madde bağımlıları içinde bu tehlike söz konusudur.

Duyarlılık anaflaksi ile sonuçlanabilir: bronkospazm, aşırı mukus salgısı, nefes almada zorlanma, hırıltılı solunum vs.

 

Başa Dön

 

 

UYUŞTURUCU/İLAÇ BAĞIMLILIĞINDA ACİL BAKIM

 

GENEL KURALLAR:

- İyi bir ilk ve ikinci değerlendirme yapılmalıdır:

- Olay yeri incelenerek tedaviye yardımcı olacak bilgiler toplanmalıdır: çevrede bulunan ilaç şişeleri/kutular, iğne ve enjektörler, kaşıklar, ısıtıcılar gibi vs.

- Bağımlı kişilerin gözbebekleri bir Acil bakım elemanı için önemli ipuçları verir o nedenle ilk muayene sırasında değerlendirilir:

Opioid kullananlarda pupiller daralmış (pinpoint-iğne başı) iken;

Barbitürat kullananlarda gözbebekleri aşırı genişlemiştir ve ışığa reaksiyon azalmıştır

- Kol ve bacaklarda iğne izi, özellikle damar yolundan uyuşturucu alan bağımlılarda önemli ipucudur

- Vücuttaki ya da kol ve bacaklardaki küçük abseler, kişinin uzun zamandır uyuşturucu kullanan bağımlı olduğunun göstergesi olabilir

- Hasta hiçbir zaman yalnız bırakılmamalıdır; gözden uzak tutulmamalıdır

 

DEPRESAN KULLANIMINDA ACİL BAKIM:

- Uyarı verin:

Orta derecede MSS depresyonu gösteren hasta hafifçe omuzlarından sarsılarak, konuşarak veya çimdiklenerek uyandırılmalıdır

- Soluk yolunun açık olması ve açık kalması sağlanmalıdır

- Entübe edilmediyse, kusmaya ve kusmuğun soluk yolunu tıkamasına karşı hazırlıklı olunmalıdır

- Ağızdan alındığı bilinen bir madde bile olsa kusturulmamalıdır

(Unutma: bilinci açık olmayan kişiler asla kusturulmaz!)

- Solunumu deprese olan hastalarda (solunum sayısı az ya da solunumun derinliği yetersiz) mutlaka solunum desteklenmelidir (bag valve mask ile, varsa otomatik ventilatörler tercih edilebilir)

- Yüksek yoğunlukta oksijen verilmelidir

- En kısa zamanda hastaneye ulaştırılmalıdır

 

UYARICI KULLANIMINDA ACİL BAKIM:

- Uyarıcı almış endişeli, sinirli ve paranoid davranan hastaya profesyonel üslup içinde ve sakin davranılmalıdır.

Çünkü sakin ve nezaketli yaklaşım hastayı yumuşatabilir, sizin de işiniz kolaylaşır.

- Hasta kendine ya da başkalarına zarar verme eğiliminde değilse bağlanmamalıdır

- Konvülsiyon geçiren uyarıcı almış hasta travmalardan korunmalıdır

- Oksijen verilmelidir

- Acilen hastaneye nakledilmelidir.

 

HALÜSİNOJENLERDE ACİL BAKIM:

- Sakin ve profesyonel yaklaşımla hastaya duygusal destek sağlanmalıdır

- Gerekmedikçe hasta bağlanmamalıdır

- Hasta hiçbir zaman yalnız bırakılmamalıdır, aksi halde her an ambulanstan ya da pencereden atlayabilir

- Hastaneye nakledilmelidir

 

İNHALANLARDA ACİL BAKIM:

- Hastanın soluk yolunun açıklığı sürdürülür

- Solunumu yetersizse desteklenir

- Yüksek yoğunlukta oksijen verilir

- Ciddi hipoksi yoksadespresan alan hastalar gibi tedavi edilir

- İnhale edilen maddenin de hastaneye götürülmesinde yarar vardır

- Acilen hastaneye nakledilir

 

İLAÇ YOKSUNLUĞUNDA ACİL BAKIM:

BULGULARI:

Endişe, bulantı, kusma, terleme, kramplar, konvulsiyon, deliryum, ölüm

ACİL BAKIM:

Soluk yolunun açıklığının devamlılığını sağlayarak hemen hastaneye nakledin

 

Başa Dön

 

 

DİĞER MADDELERİN BAĞIMLILIĞI

 

Uyuşturucu ve alkol dışında; yenilebilen, içilebilen ve yutulabilen her şeyin aşırı kullanımı mümkündür:

Kompulsif su içenler, sürekli reçetesiz ilaç kullananlar, yiyecek bağımlıları, gibi

KOMPULSİF: zorlayıcı, içten gelen, karşı konulması güç bir hissin etkisiyle yapılan

Bu tip bağımlılığa örnekler:

Su içme

Aspirin

Müshiller

Vitaminler

Yiyecekler

 

ASPİRİN (ASA)

Asetil salisilik asit (ASA), en kolay bulunabilen etkili bir ağrı kesici ve ateş düşürücüdür, reçetesiz satılır.

İki önemli yan etkisi vardır:

- Mide ve barsak duvarında ülsere, ülser de kanamaya neden olur.

- Trombositleri etkileyerek pıhtılaşmayı geciktirir/ kanamaya yatkınlık artar dolayısıyla yaralanmalarda kanamanın durdurulması zorlaşabilir

 

MÜSHİL (LAKSATİF)

- Bazı kişiler sürekli ishal (diyare) olma isteğiyle kullanırlar

- Sürekli ishal nedeniyle şiddetli dehidratasyon ve metabolik şok oluşabilir

 

VİTAMİNLER

- Her yerde bulunabilen, reçetesiz satılabilen eksikliği kadar fazla alınması da birçok sorunlara yol açan ilaçlardandır.

- Acil bakımı gerektirmez, ama bilinmesi toplumsal sağlık sorunlarına çözüm üretme açısından önemlidir

 

YEMEK YEME

Son yıllarda birçok kişiyi ilgilendiren bir beslenme bozukluğu sorunudur.

Sorunun nedeni ya aşırı yeme isteği ya da zayıflama isteğidir.

Yeme saplantısı alkol bağımlılığına benzer, kişi tarafından kontrol edilemez

 

BULİMİA

Bazı kişiler, kilo alma korkusuyla kendilerini kustururlar, bu hastalığa bulimia denilmektedir.

Bunun için kişiler emetik (kusturucu) ilaç kullanırlar

 

ANOREKSİYA NEVROZA

Bazı kişilerse, vücut şekillerini ve ağırlıklarını korumak için yiyecek görmeye bile tahammül edemezler ve kendilerini açlığa mahkûm ederler.

Bu hastalığa anoreksiya nevroza denilir.

 

DİKKAT: 

Bir paramedik,
bulunduğu ülkedeki ve yaşadığı şehirdeki yaygın bağımlılık türlerini ve maddeleri bilmelidir ki,

Hastaları hemen tanıyarak vakit kaybetmeden acil bakımı başlatabilsin

 

KONU İÇİNDE GEÇEN ABC DEĞERLENDİRMESİNİN ANLAMI:
A- Soluk yolunun açıklığını sağlayın:

Hastanın gereksinimine göre nazal airway (bilinci kısmen açık hastada), oral airway, entübasyon tüpü ile


B- Solunumu destekleyin:

Hastanın göğüs kafesi yeterince yükselemiyorsa ya da solunum hızı çok düşükse (dakikada 10 un altında ise) otomatik ventilatör varsa onunla yoksa bag valve maske ile hastanın gereksindiği solunum verilmeye çalışılır.
Akciğer volümü(hastanın gereksinim duyduğu solunum miktarı) = hastanın ağırlığı X 10

Örnek, Hastamız 80 kg  ise gereksindiği volüm:   80 x 10 = 800 ml (havadır)


C- Dolaşımı destekleyin:

Hastanın sıvı gereksinimi varsa açılan damar yolundan uygun sıvının uygun hızda verilmesidir

Ayrıca hastanın bilinç düzeyinin, yaşamsal bulgularının sık takibi (5 dakika aralıklarla) ve kaydedilmesi bu başlık içindedir

 

ACİL BAKIMDA YÜKSEK YOĞUNLUKTA OKSİJENİN ANLAMI:
Geridönüşsüz torbalı maske ile % 80 -90 yoğunlukta oksijen verilmesidir.

 

Başa Dön

 

Anasayfaya Dön