AFETLERDE TRİAJ VE KOMUTA SİSTEMİ

 

 

TRİAJ (ELEME)

Acil Sağlık Hizmetleri Yönetmeliğine göre Triaj:

Çok sayıda hasta ve yaralının olduğu durumlarda, bunlardan öncelikle tedavi edilmesi ve nakledilmesi gerekenlerin tespiti amacıyla, olay yerinde ve bunların ulaştırıldığı her sağlık kuruluşunda yapılan hızlı seçme ve kodlama işlemidir.  

(AcilSağ.Hiz. Yön. [y) (Ek: RG 24/3/2004- 25412)] Resmi Gazete Tarihi: 11.05.2000 Resmi Gazete Sayısı: 24046)

 

Triaj, Fransızca’dan gelen ve kökeni Trier olan; ayıklamak, ayırmak anlamına gelen bir kelimedir.

Triaj günümüzde, acil servislere başvuran hastaların aciliyetinin belirlenmesi amacıyla kullanılabildiği gibi; çok fazla kişinin etkilendiği ve afet olarak adlandırılan durumlarda daha etkili bakım vermek amacıyla, etkilenenlerin sınıflandırılması için de kullanılmaktadır. Acil servise gelen hastalara, acil servis deneyimli ve bu konuda özel eğitim almış hemşire tarafından gerçekleştirilen triaj, Türkiye’de henüz gerçek anlamda uygulanmamaktadır; zaten bu uygulama bizim konu alanımızın da dışındadır.

Hastane öncesi acil bakımda, genellikle afet durumlarında uygulanan triajla karşılaşılmaktadır.

Afetlerdeki triajda amaç, mümkün olduğu kadar fazla sayıda hastaya yardımcı olmaktır. Fazla sayıda insanı kurtarabilmenin koşulu, belli ilkelere ve ölçütlere bağlı kalmaktır. Çünkü triajda, birkaç ağır hastayı kurtarma uğruna, diğer tarafta yüzlerce hastanın ölmesine izin verilemez, o nedenle triajda mümkün olduğunca deneyimli kişiler görevlendirilmelidir. 

Triaj, acımasız gibi görünen ancak akla dayalı kuralları olan, zor bir sistemdir.

Genel kuralı: hastaları sınıfla-değerlendir-öncelikleri belirle.

Afet yerine gelen ilk ekip daima kumandayı ele alarak düzenlemeleri yapar. Her yeni gelen ekip bu düzenlemelere göre görev almalıdır.

Kumanda eden ekip, hasta bakma konusunda aceleci davranmaz. Olay yerini önce dikkatlice inceler ve aşağıdaki soruların yanıtlarını belirler:

 

GÜVENLİK /EMNİYET

Ambulans olay yerine gider gitmez Paramedik, çevrenin ne kadar güvenli olduğunu tespit ederek ona göre düzenleme yapar. Çünkü kendi güvenliği ne kadar emniyette olursa, onun yardımını bekleyen insanlara o kadar rahat hizmet sunabilir.

 

Aracınızı park ederken mutlaka aşağıdaki unsurları göz önünde tutun:

 

GÖREVLENDİRMELER

İlk gelen ambulanstaki görevlilerin komutayı ele almaları ve en deneyimli elemanlarını triaj ile görevlendirmeleri gerekmektedir. İlk gelen grup, komuta görevini üstleneceği ve diğer gelenleri yönlendireceği için, olay yerini en son terk edecek grup olacaktır.

Bir komutan ve birden çok nefer olmalıdır ki amaca ulaşılabilsin; herkes emir vermeye çalışırsa iş yapacak kimse kalmaz, oysa burada işin yapılması önemlidir.

Her gelen yeni grup, triaj görevlisinin yönlendirdiği kişilere bakım verecek, verilen görevi tamamlandığında  yine triaj görevlisine rapor verecektir.

 

Triajda gözönünde bulundurulacak önceliklerin sıralanması:

 

Hayatta olma => uzuv => vücudun işlevleri => dış görünüm/güzellik

 

ÖNCELİKLİ HASTALARI/YARALILARI  BELİRLEME 

 

Triyaj (öncelikleri saptama), baştan ayağa hasta değerlendirmesini etkili bir şekilde kullanmaya; tanıya götüren bulguları hemen fark etmeye; hastada oluşabilecek ani değişikliklerin anında farkına vararak bunları değerlendirmek suretiyle bakım vermeye (bunun için, iyi bir hastane öncesi acil bakım bilgisine) dayanan bir işlemdir.

 

İşlemi hızla yapabilmek için kendinize ve hastaya sorabileceğiniz bazı sorular vardır, bu soruların yanıtlarına göre de etiketleme yapabilirsiniz:

Evet  => HAFİF

     Hayır => Solunumu değerlendir (bak-dinle-hisset)

     Evet => Dakikadaki solunum sayısı 30 dan fazla mı ?

                   Evet  => İVEDİ

                   Hayır => Dolaşımı değerlendir(dudak/tırnak rengi soluk mu değil mi?)

                                  Kapiller geri dolum ≤ 2 saniye mi?

     Hayır => Başa pozisyon ver. Solunumu var mı?

                    Evet  => İVEDİ

                    Hayır => ÖLÜ

     Evet  => Bilinci yerinde mi değerlendir

     Hayır => İVEDİ, kanaması var mı araştır

     Evet  => BEKLEYEBİLİR

     Hayır => İVEDİ

 

Triaj, süreklilik gerektiren (bir defa yapmakla tamamlanmayan) bir işlemdir. Çünkü her yaptığınız sınıflama sonucunda verilen bakım nedeniyle öncelikler değişebilir. O nedenle sürekli tekrarlanmak zorundadır. Triaj görevlisi kazazedelere uygun triaj kartı takmalı, genel durumu değerlendirmeli ve gelen yardımları doğru yönlendirmelidir.

Kazazedelerin tıbbi yardım gereksinimine göre yapılacak öncelik belirleme sıralaması ve koşulları:

 

1. Derecede öncelikliler: ACİL / EN ÖNCE NAKLEDİLECEK olanlardır;

Hemen ve etkili müdahale edildiğinde ve hastaneye gönderildiğinde yaşama şansı yüksek olan ağır yaralı ve ağır hastalar bu gruba girer.

Bunlar:

 

2. Derecede öncelikliler: GECİKTİRİLEBİLECEK olanlardır.

Bu kazazedelere alanda gerekli acil bakım verildikten veya durumlarının daha kötüleşmesi önlendikten sonra nakil için bekleyebilirler

Birinci derecede öncelikli hastalar nakledilene (2-3 saat) kadar bekleyebilecek olanlardır. Bunlar:

 

3. Derecede öncelikliler: BEKLEYEBİLECEK durumda olanlardır.

Acil bakım verilmese bile hayati tehlikesi olmayanlar bu gruba girer. Bu kişiler, olay yerini kendileri de terkedebilecek durumdadırlar ya da olay yerinden en son nakledilebilirler. 

Bunlar:

 

TRİAJDA İLKELER

 

ÖNCELİK

YARDIM

RENK ŞİFRESİ

TANIMI

BİRİNCİ DERECE

İVEDİ /  ACİL

KIRMIZI

YAŞAMINI YA DA UZVUNU KURTARMAK İÇİN ACİL MÜDAHALEYE GEREKSİNİMİ VAR

İKİNCİ DERECE

GECİKTİRİLEBİLİR

SARI

HASTANIN ACİL BAKIMA GEREKSİNİMİ VAR AMA

HAYATİ TEHLİKE YOK

ÜÇÜNCÜ DERECE

BEKLEYEBİLİR

YEŞİL

KİŞİLERİN YARALANMALARI ÇOK HAFİF,

KENDİLERİ GİDEBİLİRLER

DÖRDÜNCÜ DERECE

ÖLMÜŞ VEYA KAYIP VAKA

SİYAH

HASTALAR YAPILACAK HER TÜRLÜ MÜDAHALEYE RAĞMEN HAYATINI KAYBEDECEKTİR;

YA DA YAŞAMSAL BULGULARI ALINAMIYORDUR (ÖLÜDÜR)

 

Başa Dön

 

Triaj etiketleri:

Afet esnasında, yaralanan sayısının çok olduğu durumlarda, tıbbi öncelikleri belirlemek için kullanılırlar. Yaralanan sayısının çok olduğu durumlarda triaj ekibi tarafından genellikle hastanın solunumu (nefes alıp veriyor mu?), dolaşımı (kalbi çalışıyor mu?) ve bilinci (seslendiğimde tepki veriyor mu, “elini / sağ bacağını kaldır” şeklindeki komutlara uyabiliyor mu) değerlendirilir. İlk önce ayakta olan ve yürüyebilen tüm hastaların olay yerini terk etmesi istenir ve bu kişilere “yeşil” / ”yürüyebilen yaralı” anlamına gelen kartlar takılır; bu kişiler ağır hastaların tümü değerlendirildikten ve tedavileri tamamlandıktan sonra değerlendirilirler. Yürüyebilenler olay yerini terk ederken, triaj ekibi her yaralının başında dolaşarak saniyeler içinde yaralıların solunumunu, nabzını ve emirlere uyup uymadığını (bilinç durumunu) kontrol eder. Bulgularına göre de kişileri kalan 3 sınıflamaya göre etiketler. Normal hayatta bu şikâyetlerle Acil Servise başvurmuş olsalardı, yüksek öncelikli olabilirlerdi. Ancak, afet organizasyonunda bu olgular ile vakit yitirilmez. Burada amaç, kısıtlı olanaklarla en fazla insanı kurtarmak ve yaşatmak olduğu için “siyah” grubuna giren yaralılar da tedavi alanına alınmaz. Yakınları sakinleştirilmelidir. Başında mutlaka profesyonel bir sağlık görevlisi bulunmalıdır ve gerektiğinde ağrı kesici ve uyuşturucu ilaçlarla acısı dindirilmelidir.  

 

Triajda küçük ve özet bilgi içeren yukarıdaki etiketlerin dışında bir de biraz daha ayrıntılı bilgi içeren etiketler kullanılmaktadır. Triaj görevlisi her zaman 50 adet numaralı etiket serisi bulundurur. Triaj esnasında önce ağır yaralı hastaların hayati tehlike oluşturan sorunları düzeltilmeye çalışılır(stabilize edilir), zaman kalırsa her acil hastanın bilgileri doldurulur:

 

 

TRİYAJ ETİKETİ

ÖN yüzü

a. geliş zamanı
b. tarih
c. cinsiyet
d. bilinci açıksa (veya biliniyorsa) hastanın adı
e. adresi
f. şehir, ülke
g. öncelikli yakınması/sorunu
h. triaj yapan görevlinin adı

 

ARKA yüzü

i. vücut şekli üzerinde yaralanmaları işaretle veya yaz
j. Aldığınız kan basıncı, nabız ve solunum sayısını sırasıyla üç kutucuğa zamanı da yazarak kaydet
k. Yapılan girişimleri, sıvı tedavisini ve zamanını  

Sağlık Bakanlığının hazırlamış olduğu triyaj kartını görmek için tıklayınız

Yurtdışından örnek için tıklayınız

 

 

TRİAJDA YAPILAN HATALAR

UNUTMAYIN TRİAJDA AMAÇ:  EN FAZLA KİŞİYE EN FAZLA YARDIM YAPMAKTIR

 

Herkesi kurtaramazsınız! O nedenle en fazla kişiyi kurtarmaya çalışın.

Uzuvlardan ziyade yaşamları kurtarmaya çalışın.

 

HASTALARI DEĞERLENDİRİRKEN (VE BELKİ DE TRİAJ İÇİN) KULLANABİLECEĞİNİZ İPUÇLARI

(Alındığı kaynak:”Pearls” Sheehy S. adlı yazarın, Emergency Nursing and Practice, p:73)

 

Başa Dön

 

 

AFET

Türk Dil Kurumuna(TDK) göre:  afet [isim (a:fet) Arapça]

 

Doğal afetler (çokluk, isim):  Önlenmesi insan eliyle olmayan, doğal güçlerin yarattığı sel, fırtına, deprem, dolu gibi felaketler, tabii afetler

 

Afet istasyonu (isim)   Afet zamanında yardım ve kurtarma malzemelerinin kolay dağıtılabilmesi için mahallelere yerleştirilen, ısıya, ışığa ve suya dayanaklı konteyner

 

Afet terimi ile eldeki olanaklarla başa çıkılamayacak bir durum ifade edilmektedir, çünkü;

 Çok fazla sayıda insan/kazazede etkilenmiştir

Özel müdahale gerektiren durumlar söz konusudur:

   – Kimyasal madde kazaları

   – Radyoaktif madde kazaları

   – Biyolojik madde kazaları

  Kurtarma güçlükleri vardır

Eldeki malzeme ve insan kaynakları bunlara müdahaleye yetersiz kalabilir

 

Afette, çok fazla sayıda insanı kurtarmak için en iyi olanı yapın; mümkün olduğunca fazla sayıda insana yardımcı olmak için atacağınız adımlar:

Yaralıları sınıflayın

 Acil bakımı yönlendirin

 Hastaneye nakilleri yönlendirin

 

AFET DURUMUNDA BAŞARILI OLABİLMENİN ANAHTARI

İşte bu soruların yanıtları, sizin afetlerde daha fazla insana yardımcı olabilmenizi sağlayacak anahtarlardır. Ayrıca, iyi bir plan yapmalısınız

 

 

 

 

 İYİ BİR PLANLAMA. . .

 

Başa Dön

 

 

AFETLERDE  KOMUTA  VE TRİAJ

 

KOMUTA

 

KOMUTA ÇEŞİTLERİ

 

TEK ELDEN KOMUTA

Tüm olay yeri için sadece bir komutan vardır

• Kullanışlı olduğu durumlar:

   – Kısa sürede bitecek kazalarda

   – Sınırlı yetkilendirmelerde

   – Sınırlı sorumluluklarda

• Kullanışsız olduğu durumlar:

   – Çok fazla sorumluluklarda

   – Aşırı yetkilendirmelerde

   – Uzun zaman alacak büyük kazalarda

 

BİRLEŞTİRİLMİŞ KOMUTA

Değişik ekiplerin komutanlarının bir arada çalıştığı komuta sistemidir

 Doğru yerde doğru ekibin görevlendirilmesi anlamına gelir

 İşbirliğini güçlendirir

• Dengeli karar vermeyi sağlar

Denetimlerin daha kısa aralıklarla olmasını sağlar

Komutada birlik sağlar

 

Acil durumlarda daha etkin/yararlı müdahale edebilmek amacıyla örgütlenmek şarttır. Bu örgütlenmenin daha verimli olması konusunda yapılan araştırmalar sonucunda uluslararası bir sistem oluşturulmuştur. Bu sisteme "Olay Komuta Sistemi" veya "Standard Acil Yönetim Sistemleri" denilmiştir.

Bu sistemi oluşturmak için o anda olay yerinde olan ilk gönüllünün hemen "lider" konumuna geçerek, gelen ikinci kişinin de bu kişi tarafından "iletişim sorumlusu olarak görevlendirmesiyle başlar. Bu kişiler daha bilgili ve yetkili kişiler gelene kadar geçici görev yapabildikleri gibi olayı sonuna kadar götüren kişiler de olabilirler. Bu iki kişi diğer insanları görevlendirerek

iki temel grup oluştururlar:1-Operasyon kolu, 2-Lojistik kolu, olmak üzere.

 

 

KUMANDA SİSTEMİNİN GÖREVLİLERİ

 

I.  OLAY KOMUTANI (LİDER)

 

 

II. İLETİŞİM 

 

BİLGİ AKIŞINDAN  SORUMLU GÖREVLİ

İletişim sorumlusu, basın sözcüsü de diyebileceğimiz bu kişi, olay komutanının gölgesi gibidir,

 

EMNİYETİN SAĞLANMASINDAN SORUMLU GÖREVLİ

 

İŞBİRLİĞİNİN SAĞLANMASINDAN SORUMLU GÖREVLİ

İşbirliğini sağlayabilecek şekilde, farklı grupların merkezinde görev yapar:

Herhangi bir grubun elemanı değildir, aksi halde görevini yerine getiremez

 

PSİKOLOJİK DESTEK GÖREVLİSİ

 

KOMUTA MERKEZİ

 

 ACİL BAKIM MERKEZİ

 

ACİL BAKIM MERKEZİ KOMUTANI

 

TRİAJ GÖREVLİSİ

 

PARK YERİ SORUMLUSU

 

TEDAVİ/ACİL BAKIM ALANLARI

 

NAKİL/TAŞIMA İŞLEMLERİ

 

HIZLI MÜDAHALE EKİBİ

Görevlendirilmiş ambulans ve sağlık personelleri

Kurtarıcının yaralanması ya da hastalanması durumunda yerini alacak kişilerdir

 

OLAY YERİ KOMUTA SİSTEMİ VE EMİR-KOMUTA ZİNCİRİ

Kişiler/ünvanlar değil görevler ön plandadır

Gerektiğinde, bir kişi birden fazla görevi yürütebilir

Komutan yapılması gereken tüm görevleri düzenler

İletişimde hedef alınan bireyler değil görevlerdir

 

OLAY YERİ DOKTORUNUN GÖREVLERİ

• Triajda

   – Özellikle karar vermede zorlanılan durumlarda karar vericidir

   – Kurtarma esnasında gerektiğinde acil ameliyat

Acil Bakımda

   – Olay yerindeki tıbbi sorumludur, acil bakımı yönlendirir

   – Tedavi alanında triaj

   – Sadece doktorun yapabileceği (invazif) girişimler; trakeostomi, göğüs tüpü,vs.

 

AFETLERDEKİ MÜDAHALELERDE EN SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR

Başa Dön 

 

 

Anasayfaya Dön

 

  

Kaynaklar:

1. Cambrian College ders notları, 1994,

2. Neil Coker, Major Incident Response, http://www.templejc.edu/dept/ems/Pages/PowerPoint.html, Nisan 2005